^ 3 ±1-'
^nn' ^ ' Ministero della Pubblica IsTRUz|o'NÈ'f>'x)jJI, ijSjyvjTjJn ^
F5
V
-<=<><=>-
D /
^-.^ INDICI E CATALOGHI
vili.
I Codici Ashbiirnhamiani
DELLA
R. BIBLIOTECA MEDICEO -LAURENZIANA
DI FIRENZE
VoL. I, Fasc. 4.
ROMA
1896.
In questo Catalogo mantengo generalmente l'ordine che avevano i
codici nella Biblioteca Ashburnliam, salvo particolari eccezioni, e quella
più generale di non comprendervi i codici greci e gli orientali. (L'indice
dei codici greci è stato dato dal Dr. Niccola Festa nel voi. I degli Studi
italiani di filologia classica, pubblicati da G. Vitelli. — Firenze, 1893).
A ciascun codice ho assegnato un nuovo numero d'ordine, aggiungendo
in parentesi : 1." il numero del Catalogo originale Ashburnham-Libri (AL) ;
2." il numero corrispondente del Catalogo ministeriale italiano (MI).
Pongo qui l'elenco delle principali abbreviature e dei segni conven-
zionali, di cui farò uso.
Il segno di separazione tra le parole, che si riferiscono, del principio e
della fine di un testo. In casi speciali adopero " Com. " e " Fin. "
I segno di distinzione dei versi nella poesia.
• denota che il testo è mutilo.
.... segno di mutilazione o guasto nel codice.
ec. indica che nel riferire un testo se n'è soppressa qualche parte inter-
media.
[ ] sostituzioni di luoghi lacunosi per guasto del codice.
( ) aggiunte di seconda mano nel codice.
( ) note e aggiunte critiche del compilatore.
corr. = corretto (correzione di seconda mano nel codice).
1. = leggi (correzione del compilatore).
Legatura mod. Ashb. Legatura moderna fatta nella Libreria Ashburnham.
» » Laur. Detta, fatta in Laurenziana.
I nomi degli autori si stampano in maiuscoletto ; i titoli originali
degli scritti, salvo casi eccezionali, in corsivo; i nomi degli scrittori, in
carattere spazieggiato; le date certe degli anni in carattere grasso.
Cesare PaoIìI.
— 241 — AsHB. 147
147 (221. — 153).
Tacninns ciim addicionìbus.
Cartac, sec. XV, m. 0,435X0,293, di carte 49, delle quali sono
bianche le ce. 47 — 49, non che il retto della e. 1 e il tergo della
e. 46. Quadd. cinque, senza segnatura, di dieci carte ciascuno, salvo
l' ultimo che ne ha nove. Scrittura semigotica. L' opera si dice com-
pilata nel 1308 (a e. 46 le due prime cifre sono state poi raschiate):
il cod. è scritto nel 1454, in Padova (ce. 2 e 46: nelle ce. 49', 46'
questa data originale è stata più. recentemente trascritta, con erronea
interpretazione, 1464).
Provenienza Gianfilippi, n. 293 (D). Altra segnatura : 695 bis.
Legatura moderna in cartone col dorso di tela.
Ineipit taeuinus, cum addìcionibus. Le pp. 1', 2 contengono il disegno
generale dell' opera, la quale è cosi ordinata, che ogni pagina
viene ordinariamente divisa in tre parti: la prima delle quali
(a capo di pagina), scritta a 2 colonne, contiene il testo di Avi-
cenna, la seconda (nel mezzo) tavole dichiarative, e la terza
(a pie di pagina), a 2 colonne, le illustrazioni, aggiunte e osserva-
zioni di Giovanni di Saint-Armand e di altri. — Nella e. 2 è detto :
« Hanc autem ordinacionem totam de verbo ad verbum accepit
Magister Iacobus Parens de Tornaco ab Avicenna in libro ca-
nonis, anno domini Millesimo tricentesimo octavo. Item scien-
dum quod in marginibus inferioribus sub tabulis continentur
Addiciones Iohannis de Sancto Amando in Fabula cononici (/. ca-
nonici) tornacensis, qui etiam aliquas ydoneas addiciones ap-
posuit in causis et signis et curis ec. » A queste tre parti cor-
rispondono tre « Explicit » che distingueremo con le lettere a
(pel testo di Avicenna), b (per le tavole), e (per il commeato).
Com.: « Circa librum tacuini sciendum est quod in isto primo fo-
lio ». Fin. (e. 46) : a. « deinde post illud nocet et movet dolo-
rem. — Explicit ordinacio dictorum Avicenne ad literam se-
cundum nòta (/. nomina) bine inde propter brevitatem extracta
super libro tacuini et ab eo sic ordinata. » — b. « cum vo-
mitu et provocacione urine. — Deo gracias. Amen. — Rosen-
dael. brult. — Expliciunt dieta tacuini cum addicionibus edita
anno domini (13)08, et scripta Padue anno domini 1454° in
vigilia sancti Michaelis. » — e. « De eis que proveniunt ex bal-
neacione. — Deo gracias. — Expliciunt dieta Iohannis de sancto
Amando in Pabula, canonici Tornacensis, cum addicionibus et
dictis aliorum doctorum, scilicet Rasis, Galeni, Avicenne, Se-
rapionis, etc. — Rosendael. brult. half. ff. vut. Wat salt. al-
dus. — Si quid negglexi vel in hoc opere male feci, hoc con-
Laur. Ashb. — I. 16
ASHB. 147-148 — 242 —
donetur michi nec derisio detur. Nam quia perfectus nuUus solus
nisi Christus. — Tres digiti scribunt totiim corpusque laborat |
Mitto tibi navem sine prora puppe carentem. » (ce. 1' — 46).
148 (222. — 154).
Gilbert! Anglici, Compendium mcdicinae etc.
Membran., sec. XIV, m. 0,405X0,250, di carte 218. Da ce. 5 a
218 il cod. si divide in ventisei quadd. di otto carte ciascuno,
salvo l'ultimo che è di sei. Scrittura gotica italiana, d'una sola
mano, a due colonne per pagina ; con iniziali e segni di paragrafi
rossi e azzurri, alternati ; e miniature caratteristiche di mezze figure
nell' iniziali di ciascun libro, allusive al soggetto trattato nel libro
stesso : mentre la prima di tutte rappresenta il dottore con un di-
scepolo o assistente; e l'ultima, che precede il trattato dei sem-
plici, ha la sola mezza figura del dottore. La massima parte dei
fogli sono corrosi nel margine superiore interno, con danno di
qualche postilla.
Il quad, formato delle ce. 1 — 4 contiene l'indice del cod., in
questo modo: e. 1 retto, bianca; 1', alcuni capitoli d'indice (sec. XV),
e questi titoli: « Gilibei-tina » (sec. XV): « Magistri Giliberti Anglici
de Medicina » (sec. XVII: S. Maffei); ce. 2 — 3, indice (sec. XV);
e. 3', bianca ; e. 4 retto, seguito dell' indice ; e. 4', bianca, salvo que-
sta nota di possesso « Gilbertina, Magistri Antonii de {rasura)
preeii .... quinque eum dimidio » (sec. XIV, della mano stessa
che ha scritto le postille marginali).
Provenienza Gianfilippi, n. 294 (D).
Legatura mod. Ashb., m pelle scura con impressioni a secco e in
oro, scrittovi sul dorso : gilberti anglici, compendium medicinae.
I. {Compendium medicinae). Anonimo in sette libri, con prologo e
rubricari. — Libro I. De febribus (ce. 5 — 44). II. De morbis eapi-
tis (ce. 44 — 71'). III. Morbi membrorum faeiei (ce. 71' — 101').
IV. De morbis membrorum, spiritualium (ce. 101' — 119). V. De
membris (1. morbis) stomaci et membrorum ei servientium
(ce. 119 — 135). VI. Morborum epatis et membrorum ei servien-
tium (ce. 135 — 163'). VII. De morbis membrorum generatioorum
et eis subiacentium (ce. 163' — 212').
« A morbis universalibus propositi nostri est intentio inco-
hare || et statim nocumentis supervenientibus occurat. Dominus
autem nos custodiat, amen. — Explicit compendium medicine.
Deo gratias ».
Nei margini sono postille o contemporanee o di poco poste-
riori alla copia del codice.
II. (Liber de oirtutibus herbarum). « Cogitanti mihi de simplicium
medieinarum virtute |] Hoc itaque opusculum Librum de virtuti-
bus herbarum intitulavi ec. non modicam parere utilitatem »
(ce. 213—216').
— 243 — AsHB. 148-149
ni. Incipit liber morbo rum tam uniuersalium quam jtarticularium, a
magistro Giliberto Anglico editus ab omnibus auctoribus et pra-
ticis magistrorum extractus et excerptus, qui Compendium medi-
cine intitulaiur. Et est priinus liber de febribus. Seguono i
capitoli del primo libro; e comincia il testo come al num. I. Le
ultime parole a e. 218 retto sono: « et est sine frigore quia »: di
ciò che è scritto a e. 217' a mala pena si legge qualche parola,
per essere la scrittura compiutamente abrasa (ce. 217 — 218').
149 (223. — 155).
Trattati pratici di medicina e ricettari.
Cartac, sec. XIV, m. 0,305X0,233, di carte 62. Scrittura in
parte semigotìca usuale, in parte gotica calligrafica; con giunte
marginali del secolo XV.
Provenienza Gianfìlippi, n. 295 (D). Altra segnatura: 684.
Legatura in cartone con dorso di tela.
I. Com. con alcuni precetti medicinali in versi. Seguitano ricette e
ordinazioni di medicina pratica, divise in capitoletti con propri
titoli, da Unguentum ad vulnera difficilia sino a De verucis.
« Urbanus prò se nescivit vim scabiose || Item lac rostri por. idem
facit. Gii. » (ce. 2'— 42'),
n. Sinonima de antidotario sumpta. « Ariemisia, id est matricaria [[
Gummi arabicum gummi prunorum. — Explicit quid prò quo »
(ce. 43—47').
III. (Tesaurus pauperum). È diviso in capitoletti, il primo dei quali
s' intitola Electuarium, V ultimo Poeio ad vulneratos. « Ele-
ctuarium. Recipe mala citronorum || desperes omnino de salute,
huc usque finis laboris expletur de cetero. — Oratio. Domine
lesu Chiste ec. ad honorem tui et utilitatem comunem et ma-
xime pauperum ec. serva libellum istum a coruptione falsario-
rum ec. Amen. — Explicit liber tesaurus pauperum. Deo et
beatissime matri eius sint gracie infinite et toti advene super-
norum. Amen. > (ce. 48—52).
IV. Incipit tractatus de sirupis digerentibus humores et de alierantibus
et de medicinis illos educentibus. Il trattato, oltre un esordio, è
diviso in capitoletti, il primo dei quali s' intitola De melanconia
et ftemate. A e. 54, dopò il capitolo De pulcere laxativo qui po-
tesi dar i ante prandium è un «Explicit liber deo gratias. Amen.»,
parole poi cancellate con una riga rossa. Seguita Pulvis mira-
bilis cantra omnes humorum excessum (sic) et maxime cantra
Jlematicos et mellancolieos, e l'ultimo capitolo è ylo^s^rzWMram
ASHB. 149-150 — 244 —
pectorìs. « Ad intelligentiatn est notandum || bibere et sanus
fiet ». — Seguono tre orazioni (ce. 52' — 58').
V. Ricettario. La prima ricetta è Ad Jistulam sanandam, V ultima
Unguentum cantra scabiem. « Corticem cucurbite || postea vadat
ad balneum facta dieta oncione » (ce. 59' — 62').
Nella e. 1 — 1', che un tempo ha servito da guardia, sono
ricette e appunti di più mani e di più tempi, non che la data;
« A. 1373. » Altre ricette aggiunte del XV sec, quasi tutte vol-
gari, sono nei margini delle carte 24, 61, 61', 62, 62'.
150 (224. — 156).
Medicìnalìs Pandecta per alphabetum.
Cartac, sec. XV, m. 0,430X0,285, di carte 251, delle quali la 5
è bianca. I quadd., clie contengono il testo della Pandetta (ce. 6 — 251)
sono di dieci carte ciascuno, salvo l'ultimo che ne ha sei; distinti
con lettere alfabetiche da a a ?/ e da aa a ce, e hanno il richiamo
nell'ultima pagina: le ce. 6 e 15, esterne del quad. a, sono mem-
branacee. Scritto nel 1442 per Johann e m Gherinx al. de Diest.
Scrittura gotica assai accurata. Lettere miniate al principio di
ciascuna serie alfabetica, eccetto A.
Provenienza Gianfilippi, n. 296 (D).
Legatura mod. Ashb., in pelle scura con impressioni a secco
e cartelli dorati, scrittovi nel dorso: pandecta medicìnalìs ec.
Ha in principio un indice alfabetico (ce. 1 — 4), da Aron {Aaron) a
Zucanum, coi richiami ai numeri dei capitoli. In fine dell' indice
sta scritto: «Et sic est finis sit laus et gloria trinis | Explicit
expliceat qui plus vult scribere scribat. — Viue Diest ».
La Pandecta o Vocabolario comincia con questo esordio:
«(Q)uia oh nominum controversiam litigium oritur, contremescat
mens medica ab eorundem errore tam conscientia propria quam
egri vite periculo, et merito, cum sint medicinarum simplicium
ciborumque multa peregrina vocabula. Quorum quedam greca
quedam vero ab arabica lingua detracta latina tam varietate
ydiomatum dubia demerantur (l. demorantur). § Hanc ergo vobis
domino Roberto illustrissimo et serenissimo lerusalem et Sicilie
regi, quia inter cunctos mundi principes medicinarum dogmate
prefulgetis, medicinalem Pandectam per vos corrigendam, ex
multis collectam, aggredior per alfabetum trium vel quatuor lit-
terarum multociens ordinatam » ec. — La materia del Vocabo-
lario è divisa in 658 capitoli. — Fin.: < Et sic est finis huius
operis finiti, completi ac scripti per me magistrum lohannem
Gherinx al. de Diest. Sub anno incarnationis dominice mil-
— 245 — ASHB. 150-152
lesimo quadringentesimo quadragesimo 2", prima die mensis
novembris. Ad laudem et reverentiam famosissimi arcium et
medicine doctoris magistri Petri Veronensis de Sacco, prò tunc
ordinarie in mane in medicina legentis, preceptoris mei meritis-
simi. — Qui dedit expleri laudetur mente fideli ( Barbara virgo
dei I Spes perpetue requiei | Lux vere fidei | Queso memento
mei » (ce. 6 — 251).
151 (225. — 157).
BenTenuto Grafeo, Trattato delle infermità degli occhi.
Cartac, sec. XV, m. 0,230X0,163, di carte 28. Le ce. 4—27, in
due quadd. di dodici carte ciascuno, comprendono il trattato del
Grafeo, scritto a due colonne (mano 1*) ; e un Ricettario (mano 2*).
Le ce. 1 — 3, 27 erano foglietti volanti, cuciti al eod. nella legatura
moderna, e contengono: ce. 1 — 3, ricordi in volgare, della seconda
mano sopraddetta, e un saggio di traduzione dall'italiano in la-
tino, che pare di mano diversa; e. 28, una ricetta.
Provenienza Gianfilippi, n. 298 (D).
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in oro :
BENV. GRAPHEUS, DE MORBIS OCULORUM.
L « Omnes quidem desiderantes audire novam scientiam et habere for-
mam virtutis in discendo artem multum probatam in curis egri-
tudiuum oculorum a me Benevenuto Grafeo, sermonem meum
audire non negligat, quod secundum antiquorum dieta philoso-
phorum et meam experientiam dicitur fore compositum, quam
experientiam habui per legitimum exercitium, dum irem medi-
cando per diversas mundi partes ec, et omnem medicinam sim-
pliciter probatam scripsi et notavi ec. Quo quidem facto, hec
omnia simul recolegi, et scripsi eam (sic) in libro meo quem in-
titulavi Ar^em probatam, ec. \\ a quacumque egritudine oculorum
poteritis liberare, et bis in die ponatur in oculis » (ce. 4 — 24).
II. Ricettario, in parte latino in parte volgare, di mano poco posteriore
a quella che ha copiato il trattato del Grafeo (ce. 24 — 27').
152 (226. — 158).
Cinque Trattati di un' Opera generale di medicina.
Cartac, sec. XV, m. 0,430X0,290, di earte 156. Le carte 1—2
sono guardie anteriori di carta più recente : nella prima sta scritto :
« A. 1461. Anonj'mi (corr. Tacuini) de Medicina cum additionibus »;
a tergo della seconda è l'indice del Q.uartus Tractatus (primo del
presente codice). Il libro comincia propriamente a e. 3, ed è distri-
buito in quadd. di dieci carte, distinte con lettere alfabetiche, che
però non seguitano costantemente: salvo il quad. ?, che è di nove
carte (ce. 103—111), per essere tagliata la settima (ma, rispetto
all' integrità del testo, nella linguetta che di questa rimane tra
AsHB. 152 — 246 —
le ce. 108 — 109 è notato: « nicliil deficit »); e il quaderno ultimo
che si compone delle co. 152—154 scritte, e 155 — 156 bianche. Scrit-
tura scolastica, a due colonne per pagina, con lettera iniziale mi-
niata a e. 3.
Provenienza Gianfilippi, n. 299 (D). Altra segnatura : 695.
Legatura in cartone con dorso di tela.
Parti di un'Opera di medicina di Anonimo, divisa in Sermones e
Traetatus. Il cod. contiene i Trattati IV— Vili del Sermone terzo.
I. Incipit traetatus quartus Sermonis tercii de disposiciocionihus (sic)
membrorum animatorum, qui traetatus traetat de disposieionibus
oculorum. Continens capitala 36. « Capitulum primum de signis
complexionum oeuli in generali. Dictum est in sermone septimo
de Anothomia oculi in generali ec. Nunc in hoc capitulo dicentur
signa complexionum oculi || Capitulum 36. De destruetione vi-
sus ec. Visionis ablacio ee. et recipiatur fumus eius ad faciem
mediante stamore apertis oculis » (ce. 3 — 90).
II. Sequitur quintus traetatus « Capitulum primum. De pediculis pal-
pebrarum. Rubrica. Materia pediculorum, dixit Avicenna, est
materia putrida [] Cap."* 13 J"^ De lioore palpebrarum et percus-
sione. Rubrica. Sucus absinthii ec. Et sucus rafanide inunctus
(ce. 90—98).
III. (Traetatus sextus). « Capitulum primum de quibusdam quesitis
circa auditum et circa aures ete. Dictum est autem supra tra-
ctatu primo huius sermonis 3" de virtute auditiva sufficien-
ter: in hoc tamen capitulo 1| {Capitulum xj) Dixit Avicenna
quandoque accidit ee. aut lavetur usque quod totum excludatur
corruptum. — Explicit &'^^ traetatus » (ce. 98 — 111).
IV. Incipit traetatus 7^** de disposieionibus narium. « Capitulum pri-
mum de lesione odoratus. Rubrica. De virtute olfativa sufficienter
dictum est in tractatu primo huius sermonis 3^ et de anothomia
eius ministri, s. narium, dicetur in sermone 7.°, tractatu 2.° Pos-
sunt autem accidere naso || Capitulum a?."* De pruritu in nasu.
Rubrica. Pruritus in naso ec. quod sciditur ex principiis faci-
liter vel facilis. Explicit traetatus 7"^ » (ce. 111—132').
V. Incipit octaous traetatus qui est de disposieionibus oris et mem-
brorum contentorum in eo. « Capitulum primum de disposieio-
nibus oris in generali. Rubrica. Quesivit Aristoteles 37* poh"*"
poh*® 7° propter quid homines ex ore calidum et frigidum || Ca-
pitulum 42."* De hebete et debilitate dencium. Rubrica. Dixit
Avicenna, hebet est ee. Et vinum stipticum et dentifricia stiptica.
— Deo gratias. — Explicit sermo tertius, qui est de disposieio-
nibus cerebri et membrorum ortorum ab eo. Quare deo sublimi
sint gracie infinite. — Laus tibi Christe » (ce. 132'— 154').
I
— 247 — AsHB. 153-154
153 (227. — 159).
G. B. Morgagni, Opere postume.
Cartac, sec. XVIII, m. 0,310X0)220, in sei tomi, in massima
parte autografi.
Provenienza Gianfilippi, n. 300 (D).
Legatura in cartone, scrittovi sul dorso: Morgagni opera po-
sthuma, colla numerazione dei tomi.
Tomo I, di ce. 100. « Quo primuni tempore ex hoc loco difficillimura
docendi munus U laesiones morbos praenunciant instantes ».
Tomo II, di ce. 96. « Cum in pr. h. praelectione docuerimus immi-
nentis morbi indicia, in hoc textu peti a Galeno 1| donec aliquod
novum circa has vias anatomicum inventum aliquid certius
doceat ».
Tomo III, di ce. 75. « Cum duae primae eaedemque potissimae partes
eius membrorum divisionis || quomodo autem ibidem praestet
et assidentes et exteriora cras ostendemus ». (Così termina a
e. 73; nella 73' sono parecchie note, tutte cancellate; la e. 74
ha un frammento d' altra mano ; la 75 è bianca).
Tomo IV, di ce. 78. « Si ego A. A. Si ego, inquam, sic inciperem:
Quum lucem in obscuro loco |j de ipsis nil aliud addimus >
(oc. 1—68').
Segue, d' altra mano, un trattato De ductu aquarum. « Dixit
Philonius II donec aqua in ipsa bullire incipiat » (ce. 69 — 77:
la 78 è bianca).
Tomo V, di ce. 68. « Aphorismorum qui ad morbos pertinent || gan-
graena omnino aliunde ».
Tomo VI, di ce. 74. Contiene memorie della vita e degli scritti di
G. B. Morgagni, note, appunti, in grande parte autografi. Le
memorie cominciano: « Vix medicus scribere ceperat Institu-
tiones ». A ce. 41 — 44' è una vita del Morgagni in volgare,
scritta nel 1756, seguita da un catalogo latino dell' opere di lui,
compilato nel 1752. Altre memorie biografiche in volgare sono
a ce. 45 — 63'. Termina il voi. con indici analitici dei voli. rass.
del Mascagni.
154 (228. — 160).
Morgagni, De sedibus et causis morborum.
Cartac, sec. XVIII, m. 0,290X0,210, in due tomi. Autografo.
Provenienza Gianfilippi, n. 301 (D).
Legatura in cartone, scrittovi nel dorso: Autographa. Morgagni
de sedibus et causis morborum, colla numerazione dei tomi.
ASHB. 154-156 — 248 —
Tomo I, di ce, 475. Precedono l'Indice generale dell'opera e l'Indice
alfabetico delle materie (scritto sul tergo di lettere indirizzate
al Morgagni) ; alcune norme per la stampa, dediche, prefazione,
e altri appunti (ce. 1 — 179: quest'ultima è bianca).
L'opera è divisa in cinque libri, che contengono 70 Epistole
anatomico-mediche. Questo primo tomo contiene le Epistole
I— XXXIV (ce. 180—475).
Tomo II, di ce. 357. Contiene le Epistole XXXV— LXX (ce. 1—279)
e parecchie Annotazioni e aggiunte (ce. 280 — 357).
(Cfr. l'ediz. Io, B. Morgagni. De sedibus et causis morborum ec,
Venetiis, Remendini, 1761, in fo., tomi due. — Non vi sono com-
prese le Annotazioni e aggiunte sopra indicate).
155 (229. — 161).
Morgagni, AdYersaria Anatomica.
Cartac, sec. XVIII, m. 0,310X0,210, di carte 183. Autografo
con molte correzioni, e corredato di figure anatomiche a penna.
Provenienza Gianfilippi, n. 301 bis. (D).
Legatura in cartone, scrittovi nel tergo : </. B. Morgagni, Ad-
versaria anatomica. Autographa.
(Cfr. l'ediz. Io. B. Morgagni, Adoersaria anatomica omnia. Patavii,
Cominus, 1769.)
156 (230. — 162).
Morgagni, Lettere anatomiche.
Cartac, sec. XVIII, m. 0,300X0,210, di carte 430. In gra,n parte
autografo, con molte postille, addizioni e correzioni, interlineari e
marginali, e con fogli e carticini aggiunti.
Provenienza Gianfilippi, n. 301 ter. (D).
Legatura in cartone, scrittovi nel dorso: Morgagni, Epistolae
anatomicae. Autographa.
È in principio una minuta di lettera illustrissimo amplissimoque
Viro D. D. Lucae Schróckio ec, che comincia « Quod munu-
sculum istud meum », con altri frammenti autografi (oc. 1 — 4')
De vita Dominici Gulielmini Commentariolum Io. Bapt. Morgagni,
ugualmente autografo, con appendice bibliografica, correzioni e
aggiunte. Com.: « Maiores Dominici Gulielmini » (ce. 5 — 10').
Epistolae anatomicae, numerate da I a XX. Le prime due sono già
in buona forma e adattate per la stampa, con una epistola de-
dicatoria degli Editor es Auctori H istorie Hepatice {Jano Bianco)
e con un Rerum et Nominum Index (ce. 1 — 130) : le altre sono
— 249 — AsHB. 156-157
minute piene di aggiunte e correzioni, e seguite da annotazioni
(ce. 148—430'). — La prima Epistola com. : « Quod te mihi de
Epistola purgas »; la ventesima: « Ad tertiam denique disser-
tationem ».
A ce. 131 — 134 sono due Epistole, a stampa, dell' anatomista
bolognese Joseph Pozzi Iacobi filius e del medico riminese Ianus
Paullus Simo Plancus, scrittesi reciprocamente, le quali sono
ripetute in copia ms. a ce. 135—142. Le ce. 143 e 146 sono
bianche: nelle ce. 144, 145, 147 sono note per il tipografo.
Il cod. termina con questa parole scritte in margine: « huius
Nosocomii Medico Chirurgo meritissimo aeque in Anatome ad-
ministranda ac in utraque facienda medicinarum parte cauto
ac diligenti ».
157 (231. — 163).
Esposizione del libro quarto del Canone di ÀTicenna,
in quanto si riferisce alla chirurgia.
Membran., sec. XV, m. 0,395 X0i260, di carte 78 num. mod.
Resta un' antica numeraz. di carte 82, della quale la e. 40 è strap-
pata, rimanendone una semplice striscia lunga (modernamente non
numerata) con parte di scrittura, e le ce. 76, 80 — 81 mancano; di
modo che la corrispondenza tra le due numerazioni è la seguente:
ant. 1—39; 41—75; 77—79; 82 = mod. 1—39; 40— 74; 75—77; 78.
Le ce. 1 e 78 (mod.) servono da guardie ; e di queste, l' ultima è
bianca, la prima contiene nel retto un frammento del testo che
si ritrova poi a e. 10. I quadd. sono di otto carte ciascuno, e la
numerazione ne è fatta con lettere alfabetiche da a a fc, comin-
ciando dalla e. 2. Scrittura gotica a due colonne.
Nella e. 1 sono queste note di due mani del sec. XV. « Libri
huius precium sunt ducati quinque ». — « visto per mi frane" de
1472. ». — Nella e. 77, di mano dello stesso secolo : « Extimavi
istud scriptum ego Johannes doctor artium et medicine filius olim
magistri Jacobi de Sancto Miniate sex florenis dandum prò* ».
Provenienza Gianfìlippi, n. 302 (D).
Legatura mod. Ashb. in pelle scura, scrittovi in oro nel dorso:
Tractatus db chirurgia etc.
lam locuti sumus etc. Cum istam partem 4.' libri Avicenne in-
tendamus exponere gratia operis Qyrugie, ideo oportet aliqua
nobis premictere, ante quam ad liieram accedamus, Sunt autem
breviter tria intelligenda: primum est quid sit gyrugia ec. Hiis
ergo visis ad literam accedamus. Ut autem appareat melius
distinctio et divisio istius partis, dividendus est totus liber quarti
canonis Avicenne, et dicitur totus iste liber in quo Avicenna
agit de egritudinibus, que non sunt alieni membro proprie, set
accidunt contra toti corpori, in septem fen ec. Obmissis antera
AsHB. 157-159 — 250 —
aliis fen, que non spectant ad opus cyrugicum, presens intenti©
est exponere 3*"* ^n, ec. \\ quia tunc custoditur magis impas-
sibilis sicut dicitur secundum verba Pauli etc. — In festo apo-
stoli beati Mathei die xxi septembris completum fuit hoc opus »
(ce. 1—77).
Segue, a e, 77, un frammento circa curam comminantis
pestis. « In nomine summi medici lesu Christi et domini nostri,
qui solus sanat|| Sepe ac frequenter unusquisque studeat adpro-
simare odoribus * ».
158 (232. — 164).
Dizionario di materia medica.
Membran. sec. XIV, m. 0,308 X0>210, di carte 172. Il testo si
comprende nelle ce. 2 — 170, divise in quattordici quadd. quasi tutti
di dodici carte : restano le segnature dei quadd. i — iij ; v— iiii. Le
carte 47 e 55 sono quasi allatto recise, ma senza danno apparente
del testo. Scrittura gotica elegante, non italiana, forse tedesca,
a due colonne, con grandi iniziali colorate.
Sul tergo della e. 1, che fa da guardia anteriore sono alcune
cifre numeriche, e i nomi « * isci de detis » e « M, Jacopo di Cri-
stiani ». Nella e. 170, prima delle guardie posteriori, è una ricetta
« Pocio ad crepatos », e nella 172, alcuni appunti mercantili, tra
i quali si distingue la data « d. v gungno 1843 ».
Provenienza Giantìlippi, n. 303 (D).
Legatura mod. Ashb., in pelle scura, scrittovi in oro sul dorso:
OPUS DE VIRTUTIBUS SIMPLICIUM MEDICINARUM.
Il dizionario è in ordine alfabetico da A a Z, mutilo in principio per
mancanza della prima carta del primo quaderno. Com.: « * idest,
uncias vij cinamomi : 1' ultimo articolo è Zinziber.
159 (234. — 166).
Giordano Rulfo, De mascalcia equorum.
Cartac, sec. XV fine, m. 0,211X0,132, di carte 49. Sono bian-
che le ce. 46 — 48: la e. 49 è un foglio già estraneo al codice, ora
cucito al medesimo. Tra le ce. 10 — 11 manca un quad., con mu-
tilazione del testo. Scrittura minuscola rotonda. Nel marg. inferiore
della 0. 1 r. leggesi : Petri Francisgi Cremae Doctoris Veron.
Provenienza Gianfilippi, n. 305 (D). Altre segnature sulla coperta
antica: 918 (rosso). 702.
Legatura mod. Laux'., in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro: JORD. RUFFI, DE MASCALCIA EQUORUM.
Incipit summa domini Iordani Ruffi de Calabria illustrissimi domini
Federici Imperatoria militis super arte mascalcie (corr. moder-
nam. marescalciae) equorum documentis breoibus compilata.
— 251 — ASHB. 159-160
« Cum inter cetera animalia usui hominis deputata equs (sic)
sit nobiliop, de ipsius cura regimine et infirmitatibus tractare
intendimus. Idcirco ordine, secundum quod a peritis in hac parte
didicimus, de omnibus rationes verissimas demonstrando. § Primo
ergo dicemus de generatione et nativilate equorum. § Secundum,
de laqueatione et domatione. § Tertio de custodia et doctrina.
§ Quarto de cognitione pulcritudinis et corporis membrorum.
§ Quinto de infirmitatibus, Sexto de medicinis et remediis » (e. 1).
Comincia il trattato: « De generatione nativitate et nutritura pullo-
rum. Rubrica. Equs debet gigni a stalone assidue, studiose ec. »
Fin. « Quando equus habet morbum qui umis nominatur, accipe
lamam plumbi ec. pone lamam intus corium et dimitte curabitur.
— Explicit Summa domini lordani Ruffi de Calabria super arte
marescalcie composita. Deo gratias. Amen. » (ce. 1 — 44).
A ci 10' comincia un indice De dicersitate infirmitatum, che
contiene i titoli di 24 capitoli (i. De verme \\ xxiiij. De spalatis),
ma rimane interrotto per la perdita d' un quaderno. Manca per
la stessa ragione il testo dei capp. i — x, e parte dell' xi. La e. 11
comincia colle parole « * agitatis. vitella ovorum », e in fine
della pagina ha principio il cap. 12.°, De equo aragiato site
forato. I capitoli (che nel testo hanno numerazione arabica di
poco più recente) vanno sino al 75.° De interferitura (e. 43),
a cui seguono altre poche ricette senza titolo. Un altro pezzo
dell'indice, che comprende altri trenta capitoli senza numero di
séguito ai primi 24 già indicati {De barburis vel carbucunris \\
De inclooaturis), è trascritto sul retto della e. 45, poi cancellato.
Il foglio, segnato ora e. 49, scritto da due parti, contiene ri-
cette del secolo XVII.
160 (233. — 165).
Giordano Ruflfo, De equo.
Cartac, sec. XVI princ, m. 0,197X0)141, di carte 46: sono
bianche le ce. 1, 40 — 46. Scrittura italica.
Provenienza Gianfilippi, n. 304 (D). Nell'antica coperta, con-
servata in fondo al cod., era anche il num. 703.
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro : JORD. RUFFl VARIA.
« Cum inter caetera animalia a Summo Rege opifice opulenter
creata sint usui huraani generis immediate subiecta, et nullum
animai sensitivum sit equo nobilius ec. Quaedam de ipso equo
juxta opinionem meam et mei ingenii probitatem disposui com-
pilare ec. Ego loRDANUS RuFFUS Calabrensis miles in maristalla
AsHB. 160-161 — 252 —
q. Ser.™' D, Imperatoris Federici sacre memorie recolendi ee. —
Qualiter per ordinem sit procedendum. « Videndum est igitur
primo de creatione et natione eiusdem equi, Secundo de captione
et domatione ipsius, Tertio de custodia et doctrina, Quarto de
cognitione pulchritudinis corporis et membrorum functione,
Quinto de infirmitatibus eius tam naturalibus quam accidenta-
libus, Sexto de medicinis ac remediis contra infirmitates valen-
tibus » (e. 2).
Comincia il trattato: « De creatione et natione equi. Primo
de natione nature equi prescribens dico quod equus ec. » Fin.
«Ad faeiendum bonum pedem. Accipias sepum castronis ec.
et postea unge coronam pedis semel in die, et faciet bonum
pedem. — Finis » (ce. 2—39).
(È, in sostanza, lo stesso trattato del precedente, ma ampli-
ficato nella forma, e in parte mutato anche nel contenuto in
quella parte che spetta alle malattie e ai rimedi. — E inoltre
da osservarsi che la terzultima ricetta : Unguento per cancri et
fistole et per ogni sorte de rogna (e. 38') é in volgare).
161 (235. - 167).
Statuti del Collegio de' Medici di Terona.
Cartac, sec. XVI, m. 0,293X0,196, di carte 18: le prime due
sono bianche. Sebbene il codice non abbia alcuna caratteristica uffi-
ciale, si può supporre che la scrittura del medesimo sia contem-
poranea alla compilazione e approvazione di questi statuti, che
fu nel 1680.
Provenienza Gianfilippi, n. 306 (D).
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle scrittovi in
oro : MKDICOKUM VERON. STATUTA.
Statuta Sacri CoUegii DD. Medieoruni Veronae. « Primum Caput.
De obseroatione Statutorum. lesu Christi Domini Nostri nomine
invocato, cuius ope omnem nostram actionem et operationera
optimum finem habituram confidimus, — Incipiunt Statuta Sacri
Collegii DD. Medicorum Veronae, quae a nostris Maioribus con-
dita et a nobis in hunc modum reformata ec. volumus uti rata
penitus ac firma sint ac integre ab omnibus observentur ||
Cap. 60. De dispensatione Statutorum. Ultimo loco statuimus
ac decretum expresse volumus quod nullum statutum hucusque
factum vel in posterum faeiendum possit suspendi ee. Faxit
autem Omnipotens Deus et Dominus noster lesus Christus ut
quaemadmodum haec a nobis tum ad nostrorum civium com-
— 253 — AsHB. 161-162
modum et salutem tum ad disciplinarum dignitatem referuntur,
ita optimum finem sortiantur. — Die 2" Maij 1580. Approbata
et confirmata fuerunt » (ce. 3 — 16).
Indice dei sessanta capitoli (ce. 17 — 18).
162 (237. — 169).
Nicomaco Geraseno, Introduzione all' aritmetica.
Cartac, sec. XVI, m. 0,207X0,156, di carte 100. Quadd. tredici
di otto carte ciascuno, salvo l'ultimo che ne ha quattro, distinti
con lettere maiuscole da A a N. Scrittura assai accurata, che
crediamo sia della mano stessa del traduttore Bartolommeo
Zamberto veneto, il quale, in fine del codice, oltre l'anno della
compilazione (e scrittura) di questa sua opera, 1536, ha notato
anche gli anni della propria età. Nei margini, della stessa mano,
sono alcuni sottotitoli delle materie trattate singolarmente nei
capitoli.
Provenienza Gianfìlippi, n. 308 (D). Altre segnature sulla co-
perta vecchia : AN, 7 (in un cartellino). 434 bis.
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro : NICOMACHI geraseni arithmetica.
NicoMACHi Geraseni Pyihagorìci Arithmeticae Introduetionis liher
primus, Bartholomeo Zamberto Veneto Interprete. Proemìum.
« Antiqui et illi primi qui principe Pithagora scientiis se de-
stinarunt || et huius evidentiae gratia, artis huius bine sumemus
exordium (ce. 1 — 7). — I. « Quod omnia mundana numeris Con-
stant. Cap. primum. Cuncta quae artifici procursu a natura || De
multiplici super partientì. Cap. 90.'^ Multiplex vero superpar-
tiens ec. Super quadripartientes ex sexquiquintis. — Nicomacbi
Geraseni pytbagorei aritbmeticae introduetionis libri primi Bar-
tholomeo Zamberto veneto interprete finis » (ce. 7 — 45).
n. NicoMACHi Geraseni Pythagorei Arithmetices Introduetionis Lìber
Seeundus, Bartholomeo Zamberto veneto interprete. « Cap. pri-
mum. (In margine Elem.enti diffinìtio). Quoniam elementum di-
citur et est a quo minimo aliquid gignitur || De illa consonantia
quae diapente nuneupatur. 24.^ Reliquum est ut de perfectissima
et trifarie intervallata medietate ec. tanquam introductoria prima
sufficiant etc. — Nicomacbi Geraseni Pytbagorei aritbmeticae
introduetionis libri secundi Finis. Bartbolomeo Zamberto Veneto
interprete, anno domini M. D. xxxvi mense februarii, luce xx,
Anno interpretis sexagessimo quarto et dimidio » (ce. 45' — 100).
ASHB. 163-164 — 254 —
163 (i238. — 170).
Esposizione dei Canoni di Azzachele.
Cartac. sec. XV fine, m. 0,298 X0»205, di carte 69, a due colonne
per pag. ; in quadd. di dieci carte ciascuno; salvo il primo che ne
ha undici, con una linguetta che sta in luogo della dodicesima, e
l' ultimo che ne ha otto. Scrittura scolastica, con figure intercalate
nel testo.
Provenienza Gianfìlippi, n. 309 (D). Altra segnatura: AP, 23 (in
un cartellino).
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro: ASTRONOMICA etc.
« Inter celerà veritatis philosophice documenta |j si assumatur n. e.
sunt equales etc. — Explicit Expositio super canonibus Tabu-
larum ».
(Cfr. il cod. 137, num. I. Il testo dieW Expositio, che in detto
cod. è mutilo in fine, corrisponde, salvo alcune diversità parti-
colari di forma, alla materia contenuta nelle ce. 1 — 33 del pre-
sente cod.). — II nome di Az-Zarqali, che nel cod. 137 è Az-
zachelis qui, e. 2, col. prima, è trasformato in Arsarel: « et
alii plures compositores tabularum, et Arsarel, quem pre ce-
teris ellegi secundum quod deus dederit exponendum ».
164 (239. — 171).
Trattati di meccanica.
Membran., sec. XVII, m. 0,185X0)125, di ce. 342; sono bian-
che le ce. 17, 18, 185—188, 219—221, 296—299, 341—342. Il cod. ha
vari frontespizi con cornici e ornamenti toccati a penna, e figure di
matematica e di meccanica. Scritto di mano di Giuseppe de
Cesari, nell'anno 1654; la scrittura del numero V è più minuta
del resto.
Provenienza Gianfìlippi, n. 310 (D). — A e. 1 si legge il nome
dell' antico possessore « D, Carolus Àntonius de Brixia Congrega-
tionis Olivetane Monachus ».
Legatura mod. Laur. in tela con dorso di cuoio, scrittovi nel
tergo in oro : tractatus rerum mechanicarum etc.
I. Rerum Maechanicarum Brevissima Traetatio RA^ P. Casata Soc.
lesu, anno 1654. (Frontespizio incorniciato e ornato, a e. 2).
Ad Lectorem Elogium (e. 3 — 3'). — Ad Lectorem Epigramma
(e. 4 — 4'). — Index, ossia Tavole di figure meccaniche con
spiegazioni (ce. 5 — 11').
IL losEPH DE Caesaris. Anno 1654. Index rerum matematicarum
Frontespizio, e. 12. Segue nelle ce. 13 — 16' l'Indice del trattato,
._ 255 — AsHB. 164-165
che nel titolo a e. 13 è detto Index Maecanicarum, e nel titolo
corrente delle altre pagine Index Mathematicae).
Tractatus de rebus maeeanlcis « De centro gracitatis. Cap. i. Mae-
canica scientia cum geometriae |] Cap. x. De proiectis. Proie-
cta ee. atque ignis eflficaciam considerabimus » (Frontespizio,
e. 19. Testo.cc. 20—184).
III. Propositionum mathematicarum quarundam Index (ce. 189 — 190).
Index Horologiorum (e. 190 — 190').
Propositionum quarumdam Mathematicarum a me inuentarum
perbrevissima Enumeratio. « Ad Maiorem dei gloriam. Si da-
tum circulum scandere in quatuor partes requiris || et dico te
habere perfectum quadrantem » (Frontespizio, e. 191. Testo,
ce. 192—218).
IV. Breois Tractatus De Horologiis Horographia Mirabilis Certa et
Facillima. (Ved. l' indice a e. 190—190'). « AdLettorem. Horolo-
giarum epitome habes || et forsitan si natura dedisset, quam
ditficiliora dedisset, que dat facillimat ingenii perspicacia. Vale »
(Frontespizio, e. 222: testo, ce. 223—295').
V. Horographia seu Horologiorum Epitome (Frontespizio incorni-
ciato a e. 299). — Index (e. 300—300') « Horologium Hori-
zontale Italicum et Babilonicum Construere. Ducatur recta A. B.
cui sit perpendicularis C. D. F. || De usu generali nostri instru-
menti. Cum instrumentum hoc sit paratura ec. procedemus sine
ulla difficultate aliquo labore sed cum fructu » (ce. 301 — 337').
Segue il Commiato del raccoglitore e copiatore Ad Leeto-
rem. « Magnum confecisse aequor » ec. (ce. 338 — 339) ; e a
e. 340 la sottoscrizione dentro un prospetto architettonico: « lo-
seph de Caesaris, Finis Coronat Opus illudque coronando
quambene illustrai ».
165 (240. — 172).
Lessico Titruviano.
Cartac, sec. XVIII, m. 0,204X0,138, di carte 24, delle quali
sono bianclie la prima e le ultime tre. In basso del frontespizio
(e. 2) sono le sigle « MAB /. »
Provenienza Gianfilippi, n. 311 (D).
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro : LEXICON vitruvianum.
Obscura M. Vitruvh Pollionis Verba italice reddita.
« A. — Abacus. Abaco. Parte del Capitello |1 Z. — Zophorus.
• Fregio ».
AsHB. 166 — 256 —
166 (241. — 173).
Trattati e opuscoli grammaticali.
Cartac. e membran., sec. XV, m. 0,220X0,145, di carte 92: sono
bianche le ce. 67, 72 — 76. I primi otto quadd. (ce. 1 — 64) banno il
foglio esterno e il centrale in pergamena. Scrittura di più mani,
con alcune grandi iniziali miniate. Dalle sottoscrizioni si ricavano
le date della copia 1434 e 1435, e due nomi di scrittori: frater G . . .
e Dominicus de Pinedello.
Provenienza Gianfilippi, n. 319 (D); — Nel margine inferiore della
prima carta è uno stemma spaccato d' azzurro e di bianco, con un
leone rampante che ha una stella rossa tra le branche, e ai lati
dello stemma le sigle LP in oro.
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro: PETRI DE ASSILBO, RBa. GRAMMATICAL.
I. (Petrus de Asilo, de Partìcipiis). « Nota quod participium est
pars orationis declinabilis que prò verbo ponitur || placet mihi ec.
— Expliciunt Participia edita atque composita per reverendum
doctorem magistrum Petrum de Asilo in civitate Tarvisii olim
gramaticeque proffessorem » ec. (ce. 1 — 28').
II. (Ebrardus, de speciebus nominum). « Viginti septem specierum. In
hoc capitulo magister Ebrardus tractat de speciebus nominum ec.
Primitus omonimum [| adverbium et suum positivum. Ad lau-
dem summe trinitatis. Amen etc. » (ce. 29—30').
III. (Petrus de Assillo, de Relatiois). « Nota quod relatio, ut ait
Priscianus, est ante late rey representatio || exercentem talem
artem qualem ipse exercet. Amen. — Expliciunt Relativa data
atque edita per venerabilem ac excellentissimum doctorem ma-
gistrum Petrum de Assillo gramaticeque professorem. Expleta
in vigillia sanctorum Simonis et lude 1434. Amen » (ce. 31 — 42).
IV. (Petrus de Assillo, de Figuris). « Nota quod figura habet illa
significata, que habentur per hos versus || Acusativos per si-
nodochen sibi iuntos. Amen. — Expliciunt Figure date atque
composite per magistrum Petrum de Assilo. Deo gratias. Amen »
(ce. 42'— 54).
V. (Petrus de Assillo, de Comparativis). « Nota quod comparatio
est participatio alicuius casus qualitatis a duobus subiectis ||
Espliciunt Comparativa edita per magistrum Petrum de Assillo,
gramatice proffessorem. Deo gratias. Amen » (ce. 55 — 66).
VI. {Infinità). « Notandum est quod infinitus est duplex || quod
serviat curo. — Expliciunt Infinita, deo gratias. — 1435. M.*
FR. G. Amen » (ce. 68—69').
— 257 — AsHB. 166
VII. [Distributìoa et Partitwd). « Nota quod in distributione tria re-
quirantur |) ego volo tendere domum. Amen. — Expliciunt Di-
stributiva et Partitiva » (ce. 69' — 71).
Vili. Incìpiunt Superlativa. Deo gratias. (Tanto questo « incipit »
quanto i seguenti sono uniti nella stessa formula cogli « explicit »,
che li precedono). « Nota quod superlativum est illud quod
signifìcat II de numero asinorum. — Expliciunt Superlativa »
(e. 71-71').
IX. Incìpiunt Frequentativa. Deo gratias. Amen. « Nota quod ver-
bum frequentativum est illud quod desinit in to et in so || et
tu rogitaris a me. Amen. — Expliciunt Frequentativa » (e. 71').
X. Incipiunt Desiderativa. Deo gratias. Amen. «Nota quod verbum
desiderativum est illud quod desinit in so, et signifìcat rem sui
verbi cum hoc nomine desiderio vel cum hoc verbo desidero * »
(e. 71': seguono cinque carte bianche, tre delle quali, rigate,
dovevano verisimilmente contenere il séguito della copia).
XI. {Eteroclita). « Nota quod eteroclitum quod dicitur ab etrum grece,
latine aut(em) varium et clesis declivium || Expliciunt Ethero-
clita. Deo gratias » (ce. 77 — 81).
XII. (Ortographia). « Nota quod ortographia que dicitur ab orthos
quod est rectum et graphia scriptura || debet scribi per x. Amen.
Hec de ortographia sufficiant » (ce. 81 — 89').
XIII. {De adiecticis). « Nota quod materies adiectivorum sunt quatuor ||
albus, alba, album. Amen » (e. 89').
XIV. {Adoerbia localia). « Sciendum est quod in sex adverbia || hec
tantum omnia querunt. Amen. — Expliciunt Adverbia localia.
Deo gratias amen. » (ec. 90 — 91).
XV. {De formatione oerborum). « Prima persona non formatur || ut
amavissem, amavisset. Deo gratias. Amen. — Explicit tracta-
tus de formacione verborum finito per deo gratias. Amen »
(ce. 91—92').
Segue l'alfabeto latino, VAve Maria, il Pater noster e una
giaculatoria alla Vergine; e in fine questa sottoscrizione:
« Iste constructiones expelete {sic) fuerunt curentibus annis
domini millessimo quatrincentessimo trigessimo quinto mensis
agusti per me Dominicum de Pinedello.
Finito libro refferamus gratia Cristo.
Manus scritoris benedichatur omomnibus {sic) horis » (e. 92').
Laur. Ashb. — I. 17
AsHB. 167-168 — 258
167(242.-174).
Prisciano, De constructione.
Membran., sec. XII fine, m. 0,213X0,145, di carte 58, in quadd.
di otto carte, salvo l' ultimo di' è di dieci. Scrittura semiangolosa,
con una grande iniziale colorata in prima pagina.
Provenienza Gianfilippi, n. 320 (D).
Legatura mod. Ashb., in pelle rossastra, scrittovi in oro nel
dorso: prisciani grammatica latina.
(Prisciani, Institutionum grammaticarum, libro XVII e parte del XVIII.
— Cfr. Grammatici latini, ed. Keil, voi. III).
(Liber XVII. — De constructione). « Quoniam in ante expositis libris ||
Macte virtute esto prò matus virtute » (ce. 1 — 36. — Keil,
pp. 107—208).
(Liber XVIII. — De constructione). Incipit liber secundus. « In supe-
riore libro II Sin ortu quarto namque hiis * » (ce. 36—58'. —
Keil, pp. 210—289).
Sino a e. 57', e al passo « laudibus utriusque gloriari stu-
dent doctrine » (Keil, p. 278) la scrittura è tutta d' una mano ;
quel poco che segue è scritto certamente nello stesso tempo,
forse anche dalla stessa mano, ma con altro inchiostro.
Tutte le citazioni greche sono tralasciate. Nei margini e nelle
interlinee sono postille di scrittura minutissima.
168 (243. — 175).
(grammatica latina.
Membran., sec. XIV, m. 0,185X0,130, di carte 60, più due non
numerate, in principio e in fine, che erano l'antica copertina del
libro. Scrittura gotica con iniziali alternate rosse e azzurre.
Provenienza Gianfilippi, n. 321 (D). Nella guardia (già coperta)
anteriore è il n. 813 in rosso. In prima pagina: « Antonius Nerius ».
Legatura mod. Laur., in tela col dorso di pelle, scrittovi in
oro: GRAMMATICA LATINA.
« Constructio est unio constructibilium : constructibilia vero sunt ipse
partes orationis (| sed potius recurrat ad gerundium et con-
structionem ipsius, ut duxi vestre gratie supplicandum vel con-
suiendum » (ce. 1 — 50').
— 259 — AsHB. 169-170
1S9 (244. — 176).
Grammatica latina.
Membran., sec. XIII, m. 0,155X0,105, di carte 55, in quadd. di
otto carte ciascuno, salvo l' ultimo che ne ha sette ; delle quali le
ultime quattro sono bianche con qualche appunto. Scrittura semi-
gotica italiana : un' iniziale miniata in prima pagina.
Provenienza Gianfilippi, n. 322 (D). — A c^55, nel margine
inferiore, è la sottoscrizione: « Ego Joanes Batta qm. Francisci
de Redis ».
Legatura in assi coperte di cuoio con impressioni a secco.
Com. : « Nota quod grammatica est scientia recte loquendi recteque
scribendi ». L' ultimo capitolo tratta De ortographia : « Orto-
graphia est scientia recte scribendi » ee. Seguono le regole or-
tografiche in esametri : « A separat, mavul(t) abs. e. q. t. cetera
vult ab II Barbara seu greca numera non claudo sub isto. —
Amen. » (ce. 1 — 50).
A ce. 50' — 51 sono alcuni appunti grammaticali, di mano
del secolo XV, scritti verisimilmente da un lombardo, essendo
nominate tra gli esempi Parma, Rezo, Mutina, Pavia, Milano:
« Si vero extrema sint plura duobus et detur thema primo
modo II Ego transeo mediolano et papia. alterutra et sic de
simtlibus ».
170 (245. — 177).
Trattati grammaticali.
Cartac, sec. XV, m, 0,210X0)092, di carte 124, in quaderni di
dieci carte ciascuno, salvo il settimo (ce. 61 — 68), che ne ha otto,
e 1' ultimo che ne ha sei : è bianca la e. 83. Scrittura umanistica :
un'iniziale miniata in prima pagina. — A e. 124 è la data della
scrittura del cod. « die xxiiij ianuarii 1474 ». — Nella prima pa-
gina è, tra fregi, uno stemma che porta un leone rosso con capo
azzurro, rampante, in campo bianco.
Provenienza Gianfìllippi, n. 323 (D). — Sul piatto interno della
coperta posteriore è incollato un pezzetto di pergamena, tolto dal-
l'antica copertura, coli' indicazione : « Liber Ludovici de Calde-
rariis »,
Legatura mod. Laur., in tela col dorso di pelle, scrittovi in
oro: GRAMMATICA LATINA.
I. Trattato grammaticale latino, di Anonimo, intitolato Romulus. —
Proemio in distici. « Esse velis cuius dicas inculte libelle ||
Quodque suos Helice fert Cj'nosura suos » (ce. 1 — 2). — « Quid
sit vox. Vox est aer ictus || Interiectio quidem nominata est ab
interiacere ec. ultimo loco verbum est. — TsXo? » (ce. 2 — 82').
AsHB. 170-172 — 260 —
II. Libro secondo del precedente trattato, intitolato Fabius. — Proemio
« Post concessam Romulo nostro veniam, quem proximo anno
sine mora ac precipitanter edideram || lam ex domicilio nostro
quam liberime exeunti Fabio habenas solvimus » (e. 84 — 84'). —
« Grammatice orationis membra |] lam vale, piget profecto mor-
tuos et obsoletos insectari. — TéXo? libri ij » (ce. 85 — 117').
III. Versi latini che riassumono i precedenti trattati « Aer vox ictus
gemino sensibilis auri est || Rhetores et latios scribam tibi Roma
poètas. — Deo gratias. — TéXog. — die xxiiij Januarii 1474 »
(ce. 118—124).
171 (246. — 178).
Pompeo Festo, De verboruiu sìgnificatioue.
Cartac, sec. XV, m. 0,295 X 0,210, di carte 39. Scrittura minu-
scola rotoada con grandi iniziali gotiche azzurre e rosse: nelle
prime pagine ha postille marginali scritte di rosso.
A e. 39' è una nota, cancellata con una grossa riga nera, nella
quale può leggersi: « Iste liber est sancte Crucis »• E più
sotto: « Vix. parme (?) sub 22 ottobr. 1445 ».
Provenienza Giannlippi, n. 327 (D).
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di cuoio, scrittovi in
oro: POMPEius festus de verborum significatione,
« Augusta s. locus sanctus ab avium gestu, quia ab avibus signifi-
catus est, sic dictus ; sive ab avium gustatu, quia aves pastae
id ratum fecerunt |1 Victus. viribus effetus. — Finis».
172 (247. — 179).
Isidoro da Siviglia, Synonima: e altri opuscoli.
Cartac, sec. XIV, m. 0,195 X0>145, di carte 65, delle quali la
63 è tutta bianca e le carte 64, 65 sono bianche nel retto. Scrit-
tura semigotica usuale, con iniziali e titoli di capitoli in rosso.
Provenienza Gianfilippi, n. 330 (D).
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro: s. isiDORi synonima.
I. In nomine domini nostri Yesu Christi amen. Incipit prologus sancii
IsYDORi archiepiscopi yspanensis et de (l. ecclesie) in libro Sin-
nonime. « In subsequenti hoc libro qui nu(n)cupatur Sinonima ||
Tu michi supra omnia amabilis, et in omni vita mea michi
places. — Explicit sinonima Hysidori. Deo gratias amen >>
(ce. 1—26).
(Cfr. Migne, lxxxiii, 826—868. Neil' ediz. Arevalo-Migne
l' opera è divisa in due libri. Nel presente cod. non v' è divi-
I
— 261 — AsHB. 172
sione di libri, né numerazione di capitoli: ma corrisponde al
principio del libro secondo il capitolo Reda amonìtìo rationis ad
hominem « Queso te, anima, exoro te, deprecor te », a e. 10').
IL Trattato spirituale anonimo, preceduto da una Supplicatio quam
facit (sottint. auetor) unicuique habenti libellum istum. « In
cuiuscumque manibus libelus iste pervenerit |I de assidua pre-
dicatione eternuni premium mereatur accipere » (ce. 26 — 27).
Il trattato è diviso in 85 capitoli, numerati soltanto sino a
tutto il 35.° I. Da (sic) sapientia. n. (senza titolo), in. De cari-
tate. IV. De spe. v. De lectionis studio, vi. De pace. vii. De mi-
sericordia, vili. De indulgeniia. vini. De pacientia. x. De humili-
tate. XI. De conpontione. xii. De confessione, xiii. De penitentia.
xiiii. De non tardare converti ad dominum. xv. De timore do-
mini. XVI. De ieiunio. xvii. De pietate. xviii. De castitate.
X villi. De fraude cacenda. xx. De iudiciis. xxi. De falso testi-
monio. XXII. De invidia, xxiii. De superbia, xxiiii. De iracundia.
XXV. De humana laude non querenda. xxvi. De perseverentia (sic)
in bonis operibus. xxvii. De octo vitiis prineipalibus. xxviii. De
gula. xxviiii. De fornicatione. xxx. De avaritia. xxxi. De ira.
XXXII. De accidia, xxxiii. De tristicia. xxxiiii. De vanagloria.
XXXV. De iiij virtutibus. (xxxvi). Quid sit vìrtus. (xxxvii). De scala
que habet xxx" gradus virtutum. (xxxviii). De fide, (xxxviiii) De
spe. (xl). De caritate perfecta. (xli). De pacientia. (xlii). De hu-
militate. (xliii). De mansuetudine, (xliiii). De indulgentia. (xLv).Z)e
cordis conpontione. (xlvi). De oratione. (xlvii). Sequitur de pura
confessione, (xlviii). De penitentia. (xlviiii). De abstinentia. (l.) De
timore domini, (li). De virginitate. (lii). De iustieia. (lui). De
misericordia, (liiii). De elimoxina. (lv). De hospelitate (sic).
(lvi). De honore parenium. (lvii). De silentio moderato, (lviii). De
bono Consilio, (lviiii). De iudicio recto, (lx). De bono exemplo.
(lxi). De visitatione injirmorum. (lxii). De frequentatione san-
ctorum. (lxiii). De iusta oblatione. (lxiiii). De decimis. (lxv). De
sapientia. (lxvi). De bona voluntate. (lxvii). De perseverantia.
(lxviii). De exhortatione. (lxviiii). De castrimargia. (lxx). De
fornicatione. (lxxi). De avaritia. (lxxii). De ira. (lxxiii). De tristi-
cia. (lxxiiii). De accidia, (lxxv). De eenodosia. (lxxvi). De super-
bia. {hxx\u). De comesatione. (LXX\in).De ebrietate. (LXXviiii).Z)e
verbo occiosso. (lxxx). De detractione. (lxxxi). De mendaiio.
(lxxxii). De falso testimonio, (lxxxiii). De periurio. (lxxxiiii). De
violentia vel rapina, (lxxxv). De invidia. — « In nomine do-
mini amen. Da sapientia. C. j. Primo querendum est omniumque
hominum sit vera scientia veraque sapientia || Ideoque qui in-
AsHB. 172-174 — 262 —
videt fratri crucifigit Christum : invidus membrum est diaboli. —
Explicit deo gratias. Amen » (ce. 27—62').
III. Copia. — Ineipiunt casus in quibus debet remiti peecatum ad
episcopum vel ad alium gerentem locum episcopi. « Quoniam
sepe dubitatur quando penitens remiti debeat [| quando causa
habuit effectum » (e. 64').
Note varie a e. 65'.
173 (248. — 180).
Dizionario Yirgiliano.
Membran., sec. XV, m. 0,216 X 0,135, di carte 70. Scrittura uma-
nistica: in prima pagina l'iniziale A miniata. A e. 70 sono anno-
tazioni in parte abrase.
Provenienza Gianfilippi, n. 332 (D).
Legatura mod. Ashb., in pelle scura, scrittovi in oro nel dorso:
DICTIONARIUM VIRGILIANUM.
« Ab integro, denuo. Virg. in Bue. Magnus ab integro saeclorum
nascitur ordo || Uxorius, qui uxori servit. Vir. iii. En. Pul-
cramque uxorius urbem extruis » (ce. 1 — 69).
174 (249. — 181).
Frate Onido da Bimini, Somma sopra la Rettorica
di Aristotele.
Membran., sec. XIV, m. 0,215 X 0,158, di carte 114 con due
guardie in principio non numerate: quadd. undici non numerati,
di 10 ce. ciascuno, più uno complementare di 4 ce. Scrittura go-
tica italiana: a e. 37', linea sesta, pare che cambi la mano: certo
l'inchiostro è diverso e un po' diversa anche la forma della scrit-
tura. A e. 1 è miniata la iniziale S, dentrovi la mezza figura del-
l'autore: sono anche miniate con fregi e oro le P iniziali del se-
condo e del terzo libro a ce. 42', 80.
Provenienza Gianfilippi, n. 334 (D).
Legatura mod. Laur., ia tela col dorso di pelle, scrittovi in
oro: FK. GUIDONIS SUP. RHBTOR. ARISTOT.
Incipit Summa super Rethoricam Aristotelis compilata per Fratrem
GuiDONEM Ariminensem ordinis predicatorum. « Sicut dicit beatus
Augustinus iiij° libro de doctrina Christiana || Finis autem lo-
cutionis, idest epilogus debet esse inconiunctus, ut epilogus non
sit quasi oratio principalis. Hoc modo dixi. audistis, babele,
indicate — Explicit summa rethoricae Aristotelis compilata per
fratrem Guidonem Ariminensem ordinis predicatorum quondam
lectorem bononiensem » (ce. 1 — 107').
— 263 — AsHB. 174-176
L' opera è divisa in tre libri, il primo dei quali ha 16 Distin-
zioni, il secondo 20, il terzo 11; e ciascuna Distinzione è sud-
divisa in capitoli. — La tavola è a ce. 107' — 112.
175 (250. — 182).
Cicerone, Scritti rettorie!.
♦ Membrau., sec. XIV, m. 0,231X0,154, di carte 72. Scrittura
gotica.
Provenienza Gianfilippi, n. 336 (D).
Legatura mod. Ashb., in pelle marrone chiaro, scrittovi in oro
nel dorso: ciceronis rhetoricum ad herennium et paradoxa.
I. (M.T, Ciceronis De Inventìoné). Frammento del libro II, capp. 53 — 59
« "Eius initium est a<b> natura profectum || in reliquis dice-
mus. — Explicit liber M. T. C. de inventione » (ce. 1 — 4).
II. (M. T. Ciceronis Rethorica ad Herennium). In sei libri : i libri
IV, V, VI corrispondono al IV delle comuni edizioni cioè, il IV
De elocutione (ce. 39'— 45') ai capp. 1 — 12; il V De coloribus
oerborum qui sunt xl (ce, 45' — 56'), ai capp. 13 — 34; il VI
De coloribus sententiarum (ce. 56 — 64'), ai capp. 35 — 56 (cfr.
r ediz. Klotz, Lipsia, Teubner, 1884). Fin.: « diligentia conseque-
mur et exercitatione. — M. T. C. rethorica ad Herennium ex-
pliciunt » (ce. 4' — 64').
III. M. T. Ciceronis Paradoxa incipiunt ad Brutum. « Animaverti
Brute 11 existimandi sunt, — Marci Tulli Ciceronis paradoxa
expliciunt ad Brutum » (ce. 65 — 72).
Molte annotazioni marginali-e interlineari di più mani. Nel-
1' ultima pag. (72') ricette e appunti di più mani.
176 (251. — 183).
Giorgio Trapezunzio, Rettorica.
Cartac, sec. XV, m. 0,330X0,227, di carte 170, in 17 quadd.,
con due guardie membranacee. Scrittura italica eretta : iniziali mi-
niate a ce. 1, 25', 54', 89', 120.
Provenienza Gianfilippi, n. 838 (D),
Legatura in assi coperte di cuoio con impressioni a secco.
Proemio. « Georgius Trapezontius in libros suos rethoricos, Cum
mihi in mentem venit || neminem fortassis improbaturum »
(e. 1-1').
Sono cinque libri : il primo coni.: « Rethorica est civilis scien-
tia»: r ultinio finisce: «ne hoc nisi quam emendatissimum
apud se esse patiamur » (ce. 1' — 170),
AsHB. 177-178 — 264 —
177 (252. — 184).
Cicerone, Brutus; e altro.
Membran., sec. XV, m. 0,198X0,140, di carte 69 numeraz. mod.,
ma il corpo originario del cod. si compone delle ce. 4 — 58. Scrit-
tura minuscola italica: ciascun numero è di mano diversa.
Provenienza Gianfilippi, n. 341 (D).
Legatura mod. Ashb., in pelle verde scura, scrittovi nel dorso:
CICERO DE CLARIS ORATORIBUS. SAEC. XIV.
I. Due epistole dal greco.
1. Plato Atheniensis Archite Tarentino (cfr. Rpistolographì graeei,
ed. Hercher (Didot), p, 527, n. ix) (e. 1).
2. Dio stracusanus Dionisio et fratrìbus «Ego tam longa || erga
ceteros probabilius te geras » (e. 1 — 1').
(Nella e. 2 è un frammento di documento di mano del sec XIV,
quasi affatto illeggibile ; la e. 3 è bianca).
II. M. T. CiCERONis de claris oratoribus liber incipit. Fra le ce. 33 e 34
manca una carta con lacuna nel testo da « denique hoc spe-
cimen » (§ 188 fin.) a « si etiam filio non nato heres institue-
retur » (§ 195 fin.). Fin.: « Salutem rei publicae sui secus » *
(§ 930 fin.) (ce. 4—58').
in. (CiCERONis, De optìmo genere oratorum). Frammento, poco leg-
gibile, da mezzo il § 16 alla fine: « * quare si quis erit qui se ||
Aeschinem ipsum latine dicentem [audiamus] » (e. 59 — 59').
178 (253. — 185).
Cicerone, Orazioni.
Membran., sec. XV, m. 0,205 X 0,199, frammentario, di carte 40,
segnate antic. dei numeri 140—159, 210 -229. Scrittura umanistica,
con iniziali miniate al principio di ciascuna orazione.
Provenienza Gianfilippi, n. 344 (D).
Legatura mod. Ashb., in pelle rossa, scrittovi nel dorso: CICE-
RONIS ORATIONES.
{In L. Pisonem), dal § 75 a metà « * non liberi ; hominis caput »
(ce. 1—4').
Pro T. Annio Milane (ce. 4'— 17).
Pro Cn. Planco, fino al § 27 verso la metà « adolescentuli mode-
stissimi pudor (postulabat) * » (ce. 17—20').
{Pro A. Cluentio), dal § 196 fin. « 'copiis esse totis > (ce. 21—22).
Pro P. Quintio (ce. 22—32').
Pro L. Fiacco, sino al § 69 a metà : « pacatisque iudeis, tamen
istorum*».
265 — AsHB. 179
179 (254. — 186).
Cicerone, Filippiche.
Membran., sec. XIV", m. 0,268 X 0,166, di carte 67. Scrittura
gotica. Nella e. 1 è una lettera iniziale miniata con ampio fregio,
e nel margine inferiore della carta stessa il monogramma ihs, in
oro, inquadrato e fregiato: altre iniziali miniate, generalmente, al
principio di ciascuna Filippica.
Nella guardia anteriore non numerata è scritto di mano del
sec. XIV fine: « Iste philippice tulii sunt mei (segue rasura :) iàeva.
dns ss. » A e. 65 d'altra mano (sec. XV): « Iste philippice costite-
runt dr. vj aureis. » Nell'interno del piatto anteriore, è incollato
uno stemma (incisione moderna) della casa reale d'Inghilterra, col-
l'insegne speciali de' pari del regno, che ha in basso la segna-
tura manoscritta VI. S. d. 1. Nel margine destro della e. 1 è im-
presso anche un bollo ad umido, rotondo con le sigle P. N.
Provenienza Gianfilippi, n. 347 (D).
Legatura in asse coperte di carta, con dorso di pelle, scrittovi
in oro: ciceronis orationes philippicae.
I. (ce. 1—5').
n. (ce. 5'— 21').
III. (ce. 21'— 26').
IV. (ce. 26'— 28').
V. VI. (ce. 28'— 32'). A e. 32 lin. 38 rimane in tronco la Filippica V
colle parole « Quanti ob rem P. C. legatorum mentionem >
(§31 verso la fine), e segue senza alcuna interruzione la fine
della Filippica VI dalle parole « numquam vidi tantam quan-
tam (sic) nunc vestra est » (§ 18 a metà).
VII. (ce. 32' — 35'). Fin.: « periculo liberare ».
VIII. (ce. 35'— 39').
IX. (ce. 39'— 41').
X. (ce. 41'— 44').
XI. (ce. 44'— 49).
XII. (ce. 49—53').
Xm. (ce. 53'— 60').
XIV. (ce. 60' — 65). « Deo Gratias semper. Amen».
AsHB. 180 — 266 —
180 (255. — 187).
Q. Asconio Pediano. Antonio Liisco da Vicenza.
Poggio Fiorentino. Lorenzo Valla.
Cartac, sec. XV, m. 0,331 X 0,228, di carte 160, delle quali sono
bianche le ce. 116'— 120', 159'— 160'. Scrittura minuscola italica:
iniziali miniate a e. 1' e 46: la guardia in fine è membranacea.
Provenienza Gianfilippi, n. 348 (D).
Legatura mod. Asbb., in cartoni con dorso di pelle rossa e car-
tellini neri, scrittovi: Q. A. pediani. — a. lusci. — poggii. —
L.. VAIiLAB, — OPUSCULA.
I. (Quinti Asconii Pediani hreois in aliquas Cìeeronis orationes Expo-
sitìo. — Il nome dell'espositore è menzionato al termine di
ciascuna orazione).
1. In Senatum cantra L. Pilonem. « Haec oratio dieta est Cn. Pom-
peio magno j| circunventus est et in exilium actus » (ce. 1 — 4').
2. Incipit prò Marco Scauro. « Hanc quoque orationem eisdem
coss. dixit II fuerunt togate sine tunicis » (ce. 4' — 7).
3. Pro Milane incipit. « Hanc dixit Cn. Pompeio iii. coss. || ma-
xima pars fuit clodianorum » (ce. 7 — 13').
4. Incipit prò Cornelio de Maiestate « Hanc orationem dixit L. Cotta
L. Torquato coss. || Cornelius absolutus est » (ce. 13' — 18').
5. In senatu in toga candida cantra C. Antonium et L. Catili-
nam competitores incipit. « Haec oratio dieta est L, Caesare,
C. Figulo coss. Il paulo speciosor manus suffragata esset quam
Catilinae» (ce. 18'— 21').
6. Esposizione dei quattro libri delle Verrine. « (C)n. Pompeio pri-
mum et M. Crasso coss. C. Verres perfunctus questura legatione
praetura urbana || stragula vestis est pictura. insanias nove,
sed propter * » (ce. 21' — 46).
Seguono queste note : « Reliquum deest, nec comperitur am-
plius nisi in futurum emergat : quod utinam fìat. — Hoc opus et
fragmentum potius, ita mutilatum et concisum sit, repertum fuit
in synodo Constantiensi. Continet autem Quinti Asconii Pediani
brevem in has Ciceronis orationes quae sequuntur expositio-
nern. Fuit vero hic Asconius tempore Virgilii, cuius et aemu-
lus fuisse dicitur ». (Segue l' indice delle orazioni) (ce. 46).
n, Antonii Lusci Vincentini, III"* ducis Mediolani secretarii, ad opti-
mum virum Astalphinum de Marinanibus in Ciceronis orationi-
bus artis inquisitio. — Precede la lettera dedicatoria : « Magna
ras est eloquentia || vanus labor » (ce. 47'— 49) ». — Le orazioni
._ 267 — • AsHB. 180-181
commentate sono undici e stanno in quest'ordine: Pompeiana
(ce. 49 — 57 ') ; ad laudem Caesaris per Marcum Marcellum in pa-
triam restitutam (ce. 57' — 59'); Miloniana {cchQ'—14i'); Seyl-
lana (ce. 74'— 79'); prò Q. Ligario (ce. 79'— 85); joro rege
Deiotaro (ce. 85'— 90) ; prò Lucio Fiacco (ce. 90—93) ; prò Aulo
Cluentio (ce. 93— 101); {prò P. Quintio) (ce. 101— 104') ; prò
Planco (ce. 104'— 113) ; prò Archia poeta (ce. 113—116). Fin.:
« Qui vos, qui vestros imperatores, qui populi romani
res gestas ete. Repetitio est. — Finit prò Archia poeta ».
III. PoGius Florentinus in Laurentium Vallam orditur. « Si quibus
in rebus honestum est consensuque omnium permissum |1 ego
eius nomen profiteor me in iudieium delaturum » (ce. 121 — 130').
IV. Laurentius Valla in^Pogium Florentinum ordiiur. « Non eram
nescius ab initio || ad tuas rationes respondebo » (ce. 131 — 159).
181 (256. — 188).
» Antonio Liisco da Vicenza, Commento letterario
a undici orazioni di Cicerone.
Cartac, sec, XV, m. 0,320 X 0,230, di carte 70 (con doppia nu-
meraz. originale e moderna), a due colonne per pagina, in dieci
quadd. non numerati, ma coi richiami: sono numerate, invece, a
capo di ciascuna carta le Orazioni. Scrittui'a minuscola assai accu-
rata: sono lasciati bianchi gli spazi per le lettere iniziali da mi-
niare o da colorire: bianche sono le co. 65 — 70.
Provenienza Gianfilippi, n. 349 (D).
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi:
ANT. LUSCI, IN CICERONIS ORATIONES.
Il titolo, di mano del sec. XVIII, è uguale a quello inscritto al n. II
del cod. preeed. L' ordine delle undici orazioni Ciceroniane è
dato da un cartellino originale ora incollato nel piatto interno
della coperta anteriore :
Inoentarium ad inceniendas orationes, quae sunt xj.
Pro Pompeio (ce. 1 — 10').
Pro Milane (ce. 10'— 24).
Pro Piando (ce. 24—32').
Pro Sylla (ce. 32'— 37).
Pro Archia poeta (ce. 37 — 39').
Pro Marcello (ce. 39'— 41').
Pro Q. Ligario (ce. 41'— 46'). • *
Pro rege Deiotaro (ce. 46'— 50').
Pro A. Cluentio (ce. 50'— 58).
AsHB. 181-183 — 268 —
Pro P. Quintio (ce. 58—61').
Pro L. Fiacco (ce. 61'— 64').
«Magna res est eloquentia [[ Miseremini familie iudices,
miseremini fortissimi patris, miseremini filii etc. Re-
petitio est. — Explicit prò L. Fiacco Ciceronis oratio ».
182 (257. — 189).
Virgilio, Moretum.
Cartac, sec. XV, m. 0,213X0,150, di carte 3. Scrittura uma-
nistica.
Provenienza Gianfìlippi, n. 856 (D).
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro: VIRGILII MORETUM.
IHC. PuBLii ViRGiLii Maronis Moretus (sic) incipit. « lam nox hiber-
nas II et terrae immittit aratrum. — Explicit Moretum Virgilii ».
183 (258. — 190).
Maestro Guido da Bologna, Arengae e ProYerbia.
Cartac, sec. XIV, m. 0,290X0,220, di carte 12: sono bianche
le ce. 9 — 11. Scrittura semigotica.
Provenienza Gianfìlippi, n. 351 (D). — In una carta che serviva
prima da coperta sono, oltre i cartellini delle segnature Gianfìlippi
e Ashb., due note bibliografìche, una in francese e l'altra in inglese.
Legatura mod, Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro: MAGISTRI GUIDONIS EXEMPLA CONCIONUM.
Ineipiuni arenge magistri Guidonis ad dei lauderà et decus et de-
corem studentium sub compendio annotate per quas quisque con-
cionandi modus (sic) inoeniet et doctrinam non tantum in curiis
sed in iuditiis et in scolis, que tanquam prefactiones naratio-
nibus preponantur quibus mediantibus quilibet loqui poterit ele-
ganter.
I. La prima delle Arengae com. « Vobis tanquam nostro domino ac
potestati et vestre sotietati et honorato conscilio hic congre-
gato, prudentibus quoque viris doctoribus et magistris et Uni-
versitati scolarium hic existentium » (si riferisce a Bologna).
L' ultima è Arenga prò pace, e fin.: « et in terram pacem
hominibus nuntiantur » (ce. 1 — 6).
II. Seguono i Proverbia, distinti, come i moduli delle Arengae, in di-
versi paragrafi : il primo dei quali contiene Proverbia invitan-
tia nos ad incipiendum eum celeritate ; Y ultimo, Proverbia
— 269 — ASHB. 183-185
inductiva, ut scientia et quodlibet bonum revelletur. « In quo-
libet facto pars potentissima est iiiire |] si genus a quolibet habun-
daret» (ce. 6—8').
III. Altri proverbi. « Melior est sapientia cunctis operibus preciosis-
simis II Filius sapiens letificai patrem etc. » (e. 12).
184 (259. — 191).
Prisciano, Opuscoli di metrica, ec.
Cartac, sec. XV, m. 0,213 X 0,147, di carte 84: sono bianche
le 56 — 60 e 83 — 84. Scrittura di due mani; umanistica elegante, con
iniziale miniata, nel primo opuscolo; piti corrente, nel resto del cod.
Provenienza Gianfìlippi, n. 857 (D).
Legatura mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro: PRisciANi opusc. grammatic; Omniboni Tractatus.
I. Prisciani, Pariìtiones versuum xii, sive primi cuiusque in singulis
♦ Aenaeidos libris (titolo scritto nel margine superiore della e. 1
da mano del sec. XVII). « Arma virumque cano Troie qui
primus ab oris. Versus iste genere uniformis, specie dacti-
licus II et graiugena faciens » (ce. 1 — 55').
Ha postille marginali, per lo più in greco.
II. Incipit libellus Prisciani de metris eomicis foelieiter. « Cum non
solum Terencius sed etiam Plautus et Ennius || ad integrum
restituere musicae locum — TiXoq » (ce. 61 — 66').
III. De ponderibus et mensuris, traduetum e graeco in latinum per
FRATREM Ambrosium. « Poudus gravitate dimensum iudicatur ||
quod aridarum mensurarum infinita sit in pondere varietas. —
Finis. TiXaq » (ce. 67—69).
IV. (Omniboni), De ratione metrorum. « Pes in metro dicitur quod
pedis fungatur officio || Octavus modus est cum brevem vocalem
sequitur Z. Est enim longa in hoc: Mezenci ducis exuvias;
brevis in hoc, nemorosa zacinthus — TéXoq — Aeloquen-
tissimi ac disertissimi oratoris Omniboni libellus de ratione me-
trorum explicit » (ce. 69' — 82).
185 (260. — 192).
Catullo.
Cartac, sec. XV, m. 0,203 X 0,136, di carte 60 in quadd. di dieci
carte l'uno, senza numerazione né richiamo: sono bianche le ce.
55 — 60. La guardia in principio è membranacea. Scrittura umani-
stica, con grande iniziale nera a intrecci nella prima carta, che
AsHB. 185-186 — 270 —
contiene il solo verso « Cui dono lepidum novum libellum », che
ci pare supplito da mano più recente.
Provenienza Gianfllippi, u. 358 (D).
Legatura in assi, restaurata modem, in Laur., con fermaglio
e dorso di pelle, scrittovi in oro: catullus.
Il titolo è neir ultima pagina (e. 54') : « Valerii Catulli Veronensis
Epigrammaton libellus explicitus est ».
186 (261. — 193).
Ovidio. Tibullo.
Cartac, sec. XV, m. 0,128 X 0,150, di carte 156 secondo la mod.
numei'az. : ma le ce. 1 e 156 sono membranacee con frammento di
un Lezionario del sec. XIII. Sono bianche le ce. 51 — 53, 72 — 74,
118 — 122, 155. Scrittura umanistica, con qualche iniziale miniata,
uguale in tutto il cod., salvo che l'ultimo opuscolo (III, 3) è di
caratteri corsivi d'altra mano.
Provenienza Gianfllippi, n. 361 (D). — In prima pagina è lo
stemma dell'antico possessore consistente in una torre rossa dentro
uno scudo d'azzurro.
Legatura in asse, restaurata modernam. in Laur., con dorso di
pelle, scrittovi in oro: oviDii et tibulli carmina.
I. Ovidio.
1. Amorum libri (tres) (ce. 2 — 51).
2. Liber in Ibim (54—66').
3. Epistola di Saffo a Faone, anepigrafa. « (N)unquid ubi aspectu
est studiosa littera dextrae |1 Ut mihi Leucadiae fata petantur
aquae » (ce. 67 — 71).
II. Tibullo.
1. Il titolo apposto al primo libro Albii Tibulli equitis ec. è quasi
affatto illeggibile per una larga macchia d'umidità. Seguono:
a e. 91' il lib. II, col titolo : De agri lustrati one ; a e. 100',
il III, col titolo Ad Neaeram amasiam suam ; a e. 107, il IV,
col titolo De laudibus Mesallae. Anche i singoli carmi hanno
titoli e argomenti propri, ma parecchi sono poco leggibili : l'ul-^
timo « Rumor ait crebro || rumor acerbe % tace » s' intitola : De
puellae infamia (ce. 75 — 114').
Seguono : un ricordo della Vita di Tibullo : « Albius Tibullus
eques || ut indicat epithaphium infrascriptum » ; e VEpitaphium
Tibulli : « Te quoque Virgilio comitem [| regia bella pede »
(e. 114').
2. Elegia in lode di Tibullo. « Memnona si mater : mater ploravit
. Achillem || Et sit humus cineri non onerosa tuo » (ce. 116—117).
— 271 — ASHB. 186-188
3, Commento ai Carmi di Tibullo. « Divitias alius (I, 1). Ti-
bullus in hac elegia spretis divitiis paupertatem optat || Natalìs
lune (IV, 6). Tibullus Sulpitiam lunoni commendai ec. orandi
causas scilicet propter amorem » (ce. 123 — 154'),
187 (262 e 263. — 194 e 195).
Giovenale con commento.
Cartac, sec. XV, m. 0,207 X 0,143: costituito di due codici, com-
plessivamente di carte 192, comprese tre guardie membranacee
numerate 1, 75, 192. Il primo codice (Satire di Giovenale) è di scrit-
tura minuscola usuale; il secondo (Commento) è di scrittura minu-
tissima a due colonne. Postille nei margini. — Nel retto della prima
guardia è un sonetto caudato, che com.: « Lo primo giorno che i
tristi occhi apersi >, e fin.: « E a lei dimando che me dia consi-
glio »; e nel tergo un frammento d'un instrumento matrimoniale
in " Buxolengo ", del principio del sec. XV. Altri versi e appunti
sono nelle ce. 74, 75, 191', 192 e sul tergo di questo, in basso, di
mano più recente è scritto: " Mantua ". Sono bianche le ce. 68' — 73',
188'— 191.
Provenienza Gianfllippi, n. 365 e 367 (D).
Legatura mod. Ashb., in pelle rossa, scrittovi nel tergo: lUVE-
NAIilS SATYRAE CUM COMMENTO.
I. luNii luvENALis divL AquiTiatis Satyrarum liber primus (ce. 2 — 20')
secundus (ce. 20' — 34), tertius (ce. 34' — 44'), quarius (ce. 44' — 58),
quintus (ce. 58 — 68). Termina col verso 253 della Satira XIV:
« Composuit, si vis aliam decerpere ficum » ; non per mutila-
zione di carte, ma perchè non vi è continuata la copia.
II. (Comentum luvenalis). « (I)unius luvenalis Aquiuatis ex Aquino
opido natus ad mediam usque fere declamavit aetatem [| ncque
enim sectantur legumina. — Explicit comentum luvenalis ec. —
Segue un'aggiunta di poco più che una colonna: « Molosia a
Moloso filio Pirri dieta || Hernicus Vestinusque senex (XIV, 180)
propria sunt etc. » (ce. 76 — 188).
188 (264. — 196).
Commento d'anonimo alla Farsalia di Lucano.
Cartac, sec. XV, m. 0,295 X 0,208, di carte 146. È scritto nel
1475, ed ha l'apparenza di autografo. Una nota a e. 145' e alcuni
versi e postille a e. 146' hanno forma un po' diversa, e più nitida,
ma forse sono della stessa mano; come pure un indirizzo che si
legge in un frammento membranaceo della vecchia coperta, ora in-
collato nel piatto interno anteriore della coperta attuale: « Reve-
rendissimo in Christo patri d. d. S. Zeno miseratione divina augu-
stissimo cardinali Sancte Marie in porticu et episcopo Vincentino
AsHB. 188-189 — 272 —
domino suo colendissimo ». (Batista Zeno fu vescovo di Vicenza
dal 1473 al 1501).
Provenienza Gianfilippi, n. 370 (D). — Il Delisle, Mss. Libri
Laur., p. 14, dice che il Libri comprasse questo codice a Lipsia nel
1841 dal libraio Weigel.
Legatura mod. Laur., in tela, con dorso di pelle, scrittovi in
oro: COMMENTARIUM IN LUCANI PHAKSALIAM.
«Corduba me genuit, rapu'it Nero, prelia dixi etc. In prin-
cipio istius libri intendo querere aìiqua, et primo, Quis auctor ||
Ad campos o Epidau. i. Duracbii, olim sic vocali, ubi solus
Seva obse(dit) Magnum Po(mpeium) cal(cantem) menia aperte
muris. — Deo gratias amen. — Expletum die x aprilis 1475.
In villa Valdagni » (ce. 1—145').
Segue, in esametri, la Materia Lucani « Proponit primus
liber, invehit, invocat atque |1 Prava duci cesos adversa nephan-
daque passos (ce. 146 — 146').
189 (265. — 197).
Macer, de virtù tibus herbarnm.
Membran., sec. XIII, m. 0,159X0,110, di carte 63: la 61 con-
siste in una semplice striscia tagliata orizzontalmente. Erano an-
tiche coperte e guardie le co. 1, 2, 62, 63 sono bianche le 2 e 63:
sul retto della e. 1 è scritto di mano più recente in lettere capitali:
< Macer de virtutibus herba?? » j nel retto della 62 sono ricordi di
quattro instrumenti privati, dal primo dei quali (« Fecit mihi finem
et refutationem ») può argomentarsi che riferiscansi allo scrittore, e
nell'ultimo è la data 1260. Scrittura gotica, tutta di una mano,
per quanto ci sembra, sebbene il num. Ili e i ricordi soprascritti
siano scritti con minor cura.
Provenienza Gianfilippi, n. 373 (D).
Legatura mod. Laur., in cartoni con dorso di pelle, scrittovi
in oro: de virtutibus herbaeum.
I. Incipiunt capitula de virtutibus herbarum. Sono 65. i. Artemisia,
qua dicitur matricalis \\ lxv. Malva (ce. 3—4). — Incipiunt
spetiarum. Sono 14 capitoli, i. De pipere || xiii. Aloe. xiv. Epilogo
(e. 4). — « Herbarum quasdam dicturus Carmine vires || Car-
minae (sic) iam dictis aliquid vulgaribus herbis» (ce. 4' — 47'). —
« Nunc speties illas quas cunctis iam prope notas || (Jine del
cap. xiii). Una diagridii sic apta solatio fiet » (ce. 47' — 52').
Segue il cap. xmi (Epilogo). « Quicquid lingua sapit, quid
gustum mulcet et angit || Ponticus incrossat, densat, desiccat et
artat. — Explicit in verbis quicquid Macer ex bis herbis».
(Intendasi che questo epilogo non è di Macro, la cui opera
de herbis termina prima della parola Quicquid. — Cfr. il cod.
Laur. Gadd., LXXIX sup., 56, sec. XIII, che contiene 1' opera
— 273 — AsHB. 189-191
medesima e termina appunto col verso « Una diagridii » ec.)
(ce. 52'— 53').
II, Incipiuni eapitida de oirtatibus herbarum. Compendio incompiuto
dell' opera precedente che non va oltre il cap. XXXIII. « De
artemisia, que facit ad morbis {porr, morbos) mulierum j| Rosa
que facit ignem compescere sacrum ee. omnibusque fervoribus »
(ce. 53 '-58').
III. Estratti varii di nozioni medicinali « Quoniam umani corporis 1|
propter humiditatem » (ce. 58' — 61).
190 (266. — 198).
Carmi latini di Niccolò d'Arco.
Cartac, sec. XVI, m. 0,210X0,150, di carte 183: le ce. 1 e 183
sono antiche guardie. Sulla ci', si legge tra altri appunti, questa
nota di Scipione Maffei: « Versus Nicolai comitis Archii compositi
saeculo XVI, et partim impressi, ut ex notis ibi appositis ». Si crede
autografo, ed è pieno di correzioni. — A e. 2, marg. inf., è questa
nota: « Questo libro e d conte prospero d'Arco »: del quale conte
Prospero, figliuolo di Giambatista, si ricorda la nascita (1564) a
e. 163. — Nel retto della e. 183 sono alcune strofe italiane, d'altra
mano: « Quando con gli occhi di pietà vi guarda ». « Ecco i se-
reni giorni ». « Se per alta virtù del cielo advène ».
Provenienza Gianfilippi, n. 379 (D).
Legatura orig. in cuoio con impressioni a secco e in oro, tra
le quali, su ambedue i piatti, è un arco: col dorso modernamente
restaurato, scrittovi in oro: Nicolai archii comitis carmina.
Com. « Non est iste calor febriculosus ». Fin. : « Ne saevas iterum
sentiat ille manus » (ce. 2 — 182').
Ampia notizia di questo cod. e del suo contenuto letterario
è data da G. Papaleoni in Archioio Trentino, an. V (1886),
fase. 2.
191 (267. — 199).
Miscellanea latina.
Membran., sec. XV, m. 0,210X0,143, di carte 74: le ce. 1, 2, 73
(bianca), 74 erano anticamente guardie. Scrittura umanistica, di
mano di Paolo Andrea del Bene, del quale è la sottoscrizione
a e. 1': « Liber Mei pauli Andree delbene doc. » Sul retto della
e. 3 è un bollo ovale, a guazzo colla figura d'una croce e in giro
la inscrizione: S. mariak de glarba veron.
Provenienza Gianfilippi, n. 382 (D).
Legatura moderna Ashb., in pelle rossastra scura, scrittovi
nel tergo in oro: pomp. mela de cosmographia. boccaccius de
TANCREDO ET SIGISMUNDA ETC.
Laur. Ashb. — I. 18
AsHB. 191 — 274 —
I. Ad d. Marium Filelfum poetam illustrem Pauli del Bene iure-
consulti de Arbore Lauro consultatio. Sei distici: « Arbor erat
priscis tristissima laurus in annis || Vexate totiens arboris affer
opem » (e. 1).
Seguono altri due distici anepigrafi « Gibba peregrini circum
sinuata latentes [] Quot diverticulis flectitur illa suis » (e. 1).
II. Carmen Pauli Andree del Bene doctoris in morte III.*"^ Ducis
Galeaz Sfortie D. Mediolani. « Dux Galeaz cui regna parent,
cui maxima rerum [| Sed recta racione, fide, pietate, sed aequo »
(e. 2). ^ _
Segue : Epitajìum Ioanis Andree de Lampugnano nobilis me-
diolanensis quioccidit Dueem. «Lampugnane tibi debentur funera
civi [| Fame tamen Celebris, tituli nomenque manebunt » (e. 3).
III. PoMPONii Mellae Cosmographia. Proemio e tre libri : « Orbis
situs dicere aggredior || atque athlantici littoris terminus »
(ce. 3-36).
IV. Clarissìmi viri Iohannis Bocacii de Taneredo principe Salerni-
tano patre et Sigismonda filia oidgaris primuin fabula, nunc
per eloquentissimum virum I.eonardum Aretinum in latinum
conversa foeliciter incipit. « Cum saepius ac saepius mecum
egisses {sic) fabulam illam Bocacii de Taneredo principe saler-
nitano eiusque filia Sigismonda vulgari sermone scriptam in
latinum converterem {sic) ec. — Tancredus fuit princeps sa-
lernitanus [| in eodem sepulcro sepeliri ambos fecit — Finis »
(ce. 37—42').
V. Defensio Epicuri contra Stoicos Achademicos et Peripateticos inci-
pit foeliciter. « Etsi de bis rebus disputandum quibus tuis epis-
tolis incitatus sum [] ut si quid verius a te constituetur, id ego
sequi possim — Finis » (ce. 43 — 48).
VI. Leonardi Aretini Isagogicon moralis philosofie ad Galeotum
foeliciter incipit. « Si ut vivendi, Galeote, sic etiam bene vi-
vendi cura nobis esset || ut boni simus virtutesque exercea-
mus — Finis » (ce. 49 — 60').
VII. Guarino Veronese. Saggi dal greco.
1. GuARiNi Veronensis suadcndi silentii gratia verba ut infra
secuntur. Sumpta ex Sofoclis Tragedia. « Legebam Sofoclis
Tragediam || taciturnitatem insinuantes » (ce. 61 — 61').
2. Ex Plutarco in eo libello quem ad PoUanum et Euridicem
scripsit de coniugalibus documentis. « Quemadmodum inquit spe-
culorum || cuncta cum viro statuat esse communia » (ce. 61' — 62).
3. GuARiNi Veronensis verba quare in mari non ita in fluviis
humani sensus perturbentur agitatione commoti. Sumpta ex Ma-
— 275 — AsHB. 191-192
NUELis Crisolorae dìsputatìone. « Ex Bononia Venetias [] Con-
suetudo nanque natura est altera » (e. 62 — 62').
Vili. Epistole reciproche di Tebaldo Capella e Paolo Andrea del
Bene, sull'eccidio di Gerusalemme.
1. Tebaldus Capella Paulo Andree del Bene doctori. « Scio tibi
gratissimum fore, Paule Andrea dignissime doctor, lerosolimeex-
cidium 11 correctionem libens expectabo. Bene vale » (ce. 63 — 70').
2. Risposta di Paolo Andrea del Bene. « Superioribus diebus cura
apud Paulum iureconsultum 1| referenda esse iudicaris. Bene
vale et me tui observantissimum ama, ut facis » (e. 71 — 71').
IX. Lettera di Paolo Andrea del Bene al giureconsulto D. Bar-
tholomeo Cepollae. « Cum antea mihi nunciatum esset te prae-
standi munus patrocinii suscepisse egregio viro Cambio vin-
centino j] verum Pauli Andreae tui causam suscipere voluisse.
Bene vale. Ex Verona, idibus februarii 1466. Iterum vale ec. »
(e. 72—72').
X. Paolo Andrea del Bene. Epigrammi a Gaspare Malsesine.
1. Due distici. « Gaspar amat silvas, lepores fugat, ocius illos jl Vel
nequeat celeres ante movere pedes » (e. 74').
2. Responsio Pauli Andree del Bene ad d. Gasparem Malsexì-
num inmtantem illum ad venationem. Due distici. « Nec valeo
cursu, nec scirem caute movere || Quod refero ex illis, id tibi,
Gaspar, habe » (e. 74').
XI. Ad viatorem, Carmen Panormite de Partenope amplitudine et
excellentia. Quattro esametri. « Si venis e pelago, portus mi-
rabere mollem 1| Regis opus, maiora extant, requiesce viator »
(e. 74').
192 (268. - 200).
Miscellanea latina.
Cavtac, sec. XVI, m. 0,225 X 0,460, di carte 139, delle qiiali le
ultime due sono bianche. Scrittura di più mani. La e. 1, membran.,
già guardia (palimpsesta nel tergo, con traccie assai visibili d'un
testo latino in scrittura gotica del sec. XIV) contiene nel tergo
stesso il seguente indice, dove contrassegniamo con -|- gli opuscoli
ora mancanti:
Comenfum in poetria Horacij.
Argumenta tragediarum Senece.
Priscianus de xij carminibus.
Maffei Vegli laudensis epistola ad Eustachium cum dialogo Veritatis
et Pliilalitis.
Centimetrum Servij.
Scansia Omniabeni.
Leonardi Aretini in hippocritis.
ASHB. 192 _ 276 —
+ Aedificia sive situs Rome,
'- Jjeges JRomanorum.
-• Dignitates Bomanorum.
■- Marci T. C. oratio prò Ligario.
■- Inveotiva Salustij in Ciceronem.
■• Marci T. C. oratio prò Archia poeta.
-• M. T. C. prò Archia poeta,
•■ M. T. C. oratio ad Q. fratrem de regimine proconsulatus.
Provenienza Gianfìlippi, n. 383 (D). Altra segnatura antica. S.
Se. III.
Legatura moderna Laur., in tela, con dorso di pelle, scrittovi
in oro: miscellanea.
I. Commento alla Poetica di Orazio, preceduto da un' introduzione.
«Humano capiti. In expositione huius operis tria a nobis
videntur prius quam ad ipsius operis expositionem veniamus po-
tissimum consideranda || missura dimissura, piena cruoris,
piena sanguine, piena ferit » (ce. 2—57).
II. Argumenta Tragediarum Senece (Ercole furioso. Tieste. Edipo
« Ceci parentis ». Fedra. Edipo « lam nocte pulsa ». Medea.
Troadi. Agamennone. Ottavia. Ercole Oteo) ; preceduti dalla
notizia Quis fuerit Seneca. « Aliquorum opinantium Claudii
Neronis Annium Senecam preceptorem 1| In quinto continetur
planctus Herculis super poena sua. ibi. Converte Titan. In
sexto continetur*» (ce. 57' — 59').
III. Priscianus, de duodecim carminihus. « Arma virumque cano
Troiae qui primus ab oris. Versus genere uniformis, specie
dactylicus I| prò troiigena et graiigena trovigena et gravigena
faciens » (ce. 60—101').
IV. Maffeo Vegio da Lodi, Veritatis et Philalitis Dialogus, prece-
duto da una lettera Eustachio fratrì. « Mafeus Vegius Lau-
DENSis Eustachio fratri salutem plurimam dicit. Dum tempta-
rem nuper animo ec. Quaenam es tu mortalium, quae per
vasta haec montium caesaque alis vagaris loca"? 1| illuc con-
tendemus. Atque ego te sequor lubens. — Finis ad laudem
omnipotentis dei » (ce. 102 — 114).
V. Mauro Servio. Centimetrum. « Clarissimo viro Albinio Maurus
Servius grammaticus salutem. Tibi hunc libellum, pretextato-
rum decus, Albini, devovi |j precium voluntatis exolvat. — Mauri
Servii honorati grammatici libellus de centimetro ad Albinum
explicit » (ce. 115—119').
VI. Omniboni Leonigeni Ars metrica incipit. « Pes in metro dici tur
quod pedis fungatur officio || brevis in hoc nemorosa zacyn-
thos. — Omnibeni scansio explicit » (ce. 120—129).
VII. Leonardo Aretino, contro gli ipocriti. « Ex omni genere homi-
~ 277 — ASHB. 192-193
num, quos variis damnabilibusque vitiis || in vita autem aliena
non curiosus sis, sed in tua. Vale hipocrita. — Hic labor est
unus vobis hipocrite tristes | Fallerò fallendi cupiditate vigent »
(ce. 128'— 136).
Vili. Frammento dell'Elegia V di Massimiano (attribuita nel cod. a
Catulus poeta) dal v. 81 al v. 140 « * Protinus argutas ad-
movit luppiter artes [| Imbres insìdie iurgia damna pudor * »
(ce. 136'— 137).
(Cfr. Poetae latini minores, ree. Baehrens, Lipsiae 1883,
V, 344-347).
193 (269 — 201).
Miscellanea latina.
Membran., sec. XV, m. 0,212 X 0,152, di carte 54. Scrittura
umanistica, tutta di una mano.
Provenienza Gianfìlippi, n. 385 (D). — Nella guardia anteriore
(e. 1), questa nota di possesso, di mano del sec. XVII. « Poly-
carpi Palermj. I. e. ».
Legatura mod. Ashb. in pelle rossa.
I. Atti relativi alla guerra tra la Repubblica di Venezia e Ercole
duca di Ferrara nel 1482.
1. Argumentum belli Serenissimi Imperii Veneti cantra Hereu-
lem dueem Ferrariae. Meccclxxxii, primo Maii. « Hercules dux
Ferrariae, in eo ducatu Venetorum armis constitutus, paulo
post vetustissimas eorum violat immunitates [j Veneti ec. ne-
gotium respondendi dant Bernardo lustiniano, militi oratori pro-
curatori S. Marci, qui ec. maxime idoneus ad id ab omnibus
est iudicatus » (e. 2 — 2'),
2. Lettera di pp. Sisto IV a Giovanni Mocenigo doge di Venezia,
per esortare la Repubblica a far pace, a entrare nella Lega
pontificia, a levare l'assedio da Ferrara e a restituire alla S. Sede
le terre tolte. — Roma, presso S. Pietro, 11 dicembre 1482, « sub
annulo piscatoris » — « Ut primum ad apicem » (ce. 3 — 4').
3. Lettera del Collegio dei Cardinali sullo stesso argomento. —
Roma, 16 dicembre 1482. — « Quantum Sanctissimus Dominus
noster » (ce. 4' — 5').
4. Risposta del Senato Veneto al Papa. — 7 gennaio 1482 (1483 s. e).
« Accepimus breve SanctitatisV estrae qua decuit ». (ce. 5' — 10).
5. Altra sul medesimo argomento, senza titolo né sottoscrizione
né data. « Quae monet suadetque per litteras Tua Sanctitas |J
quantumque salva Sanctitatis Tuae dignitate prestare licebit »
(ce. 10—11).
AsHB. 193 _ 278 —
6. Risposta del Senato Veneto al Collegio dei Cardinali. — 7 gen-
naio 1482 (1483 s. e). « Redditae sunt nobis litterae » (ce. 11—12').
II. Lettera di Marsilio Ficino a Braccio Martelli, col titolo: Concordia
Moisis et Platonìs. « Nuinerus pythagoricus, quem Origenes |1
faciamus hic tria tabernaculorum milia » (ce. 13—15).
ni. Lettere di Lodovico Cendrata dal 1481 al 1485.
1. Domino lohanni Nicolae Faellae cavaliere e giureconsulto.
« Christophorus Schioppus, compatriota noster || proculdubio vi-
dentur exposcere. — Veronae, tertio nonas augustas Mcccclxxxi »
(ce. 15'— 16').
2. Equiti aurato Marco Antonio Mauroceno, praetori Brixiae.
«Scribo libentissime ]] non vulgariter commendo. — Veronae, xxvi"*
augusti MccccLXXxim (ce. 16' — 18').
3. Al Morosini suddetto. «Declaravit tua Magnificentia || plurimum
commendo. — Veronae, v oetobris Mcccclxxxiiii» (ce. 18' — 19').
4. Danieli Castalido, cancelliere del Podestà Morosini. « locun-
dissime legi || me commenda non vulgariter. — Verong, quinto
idus octobris Mcccclxxxiiii » (ce. 19' — 20').
5. Al giureconsulto domino Antonio Peregrino. « Mutum hactenus
balbutientem (| me charissimum reddito. — Veronae, vi" kalen-
das decembris 1484» (ce. 20'— 21').
6. lohanni Baptistae Refrigerio, bononiensi. Secretarlo III.*"' Ro-
berti Sanseoerini, capitanei generalis universae Italiae. « laco-
bus Maffeus, vir summi ingenii [| optante Ser."" Venetorum
imperio. — Veronae, vi" maij 1485 » (ce. 22 — 23).
7. laoobo Mapheo compatrioiae. « Suavissimum fuit || Vale decus
patriae. — Veronae, die iovis 2° iunij 1485 » (e. 23 — 23').
8. Magnifico d. Hieronymo Superando, patritio veneto. « Mos est
vetustus II domino meo honoratissimo. — Veron?, xvii° iunij 1485»
(ce. 23'— 24).
9. lacobo Maffeo suddetto. « Concurrere proximis diebus || gran-
dia de te mox futura. Vale decus patriae. — Veronae, xxiiii iu-
nii McccLxxxv » (ce. 24 — 25).
IV. Leonardus Montagna Ludovico Cendrate. Quattro distici. « Cen-
drata eloquii columenque decusque latini || Et quaeque in nobis
fertiliora vigent » (e. 18').
V. Vita di santa Toscana, con un prologo, e con postille marginali
greche e latine. « Historiam divae Tuscanae, quae non tam
dolo quam incuria maiorum relieta iam et pene obliterata fue-
rat, civibus nostris, quasi quoddam munusculum, denuo resti-
tuendam censui ee. — Thuscana igitur Gebeto antiquissimo ac
celeberrimo quondam oppido oriunda || lector possit et multa et
— 279 — AsHB. 193
miranda colligere — C. V. M. — Mcccclxxiiii, x cai. aug. » —
Segue questa nota : « S." Tuscana vixit tempore Beatorum Do-
minici et Francisci : qui fuere in sanctis relati per Gregorium
Nonum pontificem. 1194 » (ce. 25'— 33').
VI. Due epistole in nome di Francesco Petrarca e di Cicerone.
1. Franciscus Petrarcha Ciceroni suo salutem. « Epistolas tuas
diu multumque perquisitas l| Aeternum vale, mi Cicero, apud
superos. Ad dexteram Athesis Ripam, in colonia Veronensi
Italiae transpadanae, sexto decimo kalendas Quintilis, anno ab
ortu eius quem tu non noveras Mcccxlv » (ce. 34 — 35).
2. Cicero Francisco Petrarchae salutem. « Sero iam tandem epi-
stolam tuam, quisquis es, habui |j ut iam minime opus sit va-
lere me a quoquam. In Campis elisiis ad latus orientis, kalen-
dis Sextilis, anno uno de quinquaginta postquam tu dederas »
(ce. 35—39').
Vn. Petrus Paulus Vergerius Iustinopolitanus. Oratio Seneca ad
Neroneni imperatoreni. « Si aut aetali meae, Caesar, liceret adu-
lari IJ et fide summa persolvi » — Segue la risposta di Nerone:
« Gratias debeo tibi amplissimas |I potius mihi ipsi quam tibi
uUa in re obessem ». — E dopo altre notizie intorno a Seneca,
l'opuscolo termina coll'epitaffio di questo : « Cura labor meri-
tum II reddimus: ossa tibi » (ce. 39' — 42').
Vili. Lettera del cardinale Bessarione a Bessarione abate di San Se-
verino sopra r eccidio di Negroponte. « Deplorabam, mi Bes-
sario, christianitatis calamitatem et crudelem Nigropontis ever-
sionem || reliqum est satiare. Vale in domino, et ora prò populi
christiani salute et me ipso. Romae, quinto augusti Mcccclxx. —
B. Cardinalis Nicenus propria manu venerabili patri donno
Bessarioni ord. S. Benedicti, sotietatis S. lustinae, et Abbati
S. Severini Neapolitani » (ce. 42 — 45').
IX. Leonardi Montagnae, Veronensis poetae laureati:
1. Tettrasticon. « Hoc suadet cunctis vates Montagna libello ||
Ostendunt dictis damna parata dei » (e. 45').
2. Eiusdem Poetae Tettrasticon. « Queque sacri referunt vates
ventura fidelem [| Sed sit dux tanti non ego credo mali » (e. 46).
3. Eiusdem Epigramma. « Que super bis credam scriptis epigram-
mate lector || Donec atrox veniat daemone natus homo » (e. 46).
4. Eiusdem Epigramma. « Qui legis e sacris studio collecta li-
bellis II Quod sis non credens stultus. Is istud ait » (e. 46 — 46').
5. Tettrastichon eiusdem poetae. Pauperis ut videant vatis pia
dieta libenter II Obiiciat : quod sis nuncius ipse mali. — Actum
Veronae, xx augusti Mccclxxx » (e. 146').
AsHB. 193-194 — 280 —
6. {Breolarium de oaiiciniis). « Postea quam me morbus articu-
laris ab exercitio pedum abducit || Id autem breviarium hoc
tettrasticon quod feci in argumentum opinionis me§ super im-
minentibus malis subsequetur » (ce. 46' — 54).
(Il titolo Breoiarium de vaticiniis si ricava da S. Maffei,
Ver. illustr. II, 106, ed è confermato dalla chiusa dell'opuscolo:
mentre nel Catalogo dei codd. Saibante compilato dall'Alecchi,
al n. 375, è chiamato : Consolatio podagrae, conformemente al
principio dell'opuscolo. — Ne discorre G. Biadego, nel Propugna-
tore, N. S, VI, pp. 299-300, e ne pubblica il testo a pp. 334-338;
340-346).
Seguono alcuni frammenti latini (e. 54).
194 (270 — %m)
Miscellanea.
Cartac, sec, XV-XVI, m. 0,205X0,155, di carte 179 num. mod.,
con un'antica numerazione, che per alcuni quadd. procede in or-
dine diverso. Si compone di 18 quaderni o fascicoli, che in origine
dovettero, ciascuno, far parte da sé ; e cominciati a scrivere alcuni
da una mano, altri da alti-e mani contemporanee, furono poi riem-
piti da altre mani posteriori. I principi dei singoli quadd. sono
a ce. 2, 7, 17, 29, 41, 45, 55, 65, 75, 87, 95, 105, 117, 129, 139, 147,
152, 169. La e. 1 è bianca nel retto ; e nel tergo ha una nota di
mano del Maffei, concernente il primo opuscolo: sono bianche in-
teramente le ce. 16, 77 (eccetto una semplice nota), 80-86, 93-94,
125-127, 152, 153. — Tra parecchie mani anonime si distingue
con sicurezza quella di Antonio Betta, che si sottoscrive a e. 89,
' e da cui sono scritti quasi tutti gli opuscoli dei principi dei qua-
derni. Il Papaleoni, nell'opuscolo, che sotto citiamo, attribuisce
altre pagine del cod. alla scrittura di Ludovico Betta (che si
nomina in persona propria a e. 107' e 108), e a Giovanni Betta,
di cui è un carme, con assoluta apparenza autografica, a e. 105 ;
e, tenendo dietro alle date dei componimenti dice che le parti
scritte da Antonio, sono tra il 1431 e il '61 ; quelle da Gio-
vanni 1477-89; quelle da Lodovico, 1495-97. Accettando queste
osservazioni possiamo dire che il cod. è quasi tutto scritto dai tre
nominati della famiglia Betta d'Arco, eccettuato il primo qua-
derno, che è di mano quattrocentistica affatto diversa, e alcune in-
serzioni posteriori, di più mani, del secolo stesso e del decimose-
sto. — Cfr. G. Papaleoni, Giovanni Lagarino, neW Archivio Trentino,
an. V (1886), fase. 1. Il P., oltre a descrivere l'insieme del codice,
pubblica da questo parecchi carmi di Gio. Lagarino e di altri a
lui. che noteremo ai propri luoghi, richiamandoci ai numeri ordi-
nali della citata pubblicazione.
Provenienza Gianfilippi, n. 386 (D).
Legatura moderna Laur., in tela, con dorso di pelle, scrittovi
in oro: miscellanka latina.
I. Ad Paulum ij pontijicem maximum de origine gentis Barborum
(corr. da barbarorum). « Maximam, beatissime pater, dissensio-
nem II futuram non dubitamus. Vale» (ce. 2 — 6').
— 281 — AsHB. 194
IL Oratio Theucrorum paratus (Relazione di Turchia al Senato Ve-
neto, a tempo di Maometto [II]). « Pro munere publice ad me
delato II clarissimas ac memorandas adepti sunt. Dixi. — Deo
gratias. Amen. i. b. la. » (ce. 7 — 14').
III. Exemplum epistola Ioannis Lagarini. « Calendis lanuarii legi
nugas tuas datas Alle vij'"" idus decembris, quibus respondet
Apologus Aesopi lepidulus: — Avicula cui nomen est Cassita || et
seges a domino demessa est. H?c quidem est Aesopi fabula de
amicorum et propinquorum levi plerunque et inani fiducia. —
Tar(visii), 3° nonas Jan. 1497. — Ioa. tuus » (ce. 14' — 15).
(In margine si nota: « que tamen est Au. Gelii de verbo ad
verbum ». Si trova infatti riferita questa favola esopiana nelle
Notti Attiche di Aulo Gellio, II, xxix).
IV. Lettere di Giorgio Bevilacqua di Lazise {Georgius Bioilaqua.
Georgius de Lazisió), dal 1431 al 1450.
1. Splendidissimo et humanissimo oiro equestris ordìnis {Anto-
nio Nogarolaé). « Antoni carissime, provocasti tu tamen ad scri-
bendum sgpenumero || Vale nostrorum decus eximium et me ama
vehementer. Ex Patavio idibus Martii 1450. Finis » (ce. 17 — 28').
2. Al suddetto. « Exsuscitasti me audatius || alter nostrorum
pulans (?) splendor. Ex Patavio, xij kalendas apriles 1436 »
(ce. 29—30').
3. Domino Anibali. « Peroptavi alias || hoc loco habeto. Ex Pa-
tavio, xiij kal. ottobris 1431 ». — Segue una ricordanza lauda-
tiva del destinatario di questa lettera (ce. 30' — 31).
4. laeoho Laoagnolo. «Diuturno tecum admodum scilentio || alumna
mea. Ex Patavio, x kalendas martias 1431 » (ce. 31' — 32').
5. Domino Philipo Can. « Si unus fecit hoc tempore Lavagnolus
noster || inventuram predicant. Vale mea suavitas et me ut
soles ama. Ex Patavio, kalendas ianuarii 1432 » (ce. 32' — 33').
V. PoGii Florentini eximii oratoris ad Nicolaum Nicoli florentinum
epistola facetia (sic) et iocundissima de descriptione balneorum.
« PoGius salutem dicit Nicolao suo. Si vales bene est, ego quo-
que valeo. Per quemdam contribulem meum || et sibillam Eri-
theam. Ex Balneis, XVI kal. iunii. — EgoAntonius de la Beta
manu propria scripsy ad amicorum iocunditatem » (ce, 33' — 39).
VI. A fare stagnare el mestruo a le done, a le quale abundase oltra
el debito. Ricetta in volgare (ce. 39' — 40).
VII. Lettera di Giorgio di Lazise famosissimo iuris utriusque doctori
d. Bartholomeo Cepole. « Egisti gratissima humanitate tua ||
posterorum solatia polliceantur. Vale et me ut facis ama. Ex
Verona, iij nonas apriles 1454 » (ce. 41—43').
ASHB. 194 — 282 —
Segue un distico latino. « Et si parva viro || at tamen est ani-
mus » (e. 43').
Vili. Copie di lettere dell'anno 1451, concernenti la lega di Venezia
con Alfonso re delle due Sicilie da una parte, e di Firenze e di
Genova con Francesco Sforza duca di Milano, dall'altra.
1. Lettera degli Oratori della Repubblica di Venezia e del Re
d'Aragona e delle due Sicilie al Gonfaloniere e ai Priori del
Comune di Firenze, colla quale intimano « tercia vice et pe-
remptoria » di uscire dalla lega contratta con Francesco Sforza
duca di Milano « quietis Italiae perturbatori », e di non dare ad
esso alcun favore. « Magnifici ec. Nos qui non existimamus ho-
nestati et praestit§ fidei consentaneum esse || discernere valea-
mus. Valete etc. Perusii Data, v kal. ianuarii 1451 » (ce. 45 — 46').
2. Lettera del Doge di Genova al Re d'Aragona e di Sicilia, per
giustificare l'adesione della Repubblica di Genova alla lega
de' Fiorentini collo Sforza. « Excitarunt nos, Serenissime Prin-
ceps II sumus ex animo semper parati. Data lanu?, 9 kal. de-
cetnbris 1451 » (e. 47).
3. Responsio Sacr^ Maiestatis Aragonum ad litteras precedentes.
« Rex Aragonum ec. Litteras vestras, illustrissime dux || Con-
silia detegerit. Data Ianuarii Octavij, 3° ydus decembris 1451 »^
(e. 47—47').
A e. 46' è inserito, della stessa, mano un Epitaphìum in un
distico. « Mensa, quies, luinbi || me sine teste mori ».
IX. Due lettere di Francesco Barbaro.
1, « Viro clarissìmo Leonardo Justiniano: sui fatti di Milano e
di Napoli. « Etsi conscilium meum [| Vale. Pontifici nostro me
comenda, et clarissimis viris M. lustiniano et F. Barbadico et
Danieli Veturio nostro salutem die. Ferrari?, quarto nonas de-
cembris 1436 » (ce. 47'— 50).
2. Clarissìmo viro Ioanni Foscareno: sulla dedizione di Milano
a Francesco Sforza. « Et si actum sit in Senatu de tuo reditu ||
quam tu soles amoris mei. Ex Veneciis, v nonas martias (1450) »
(e. 50—50').
X. Lettere dell'Imperatore (Sigismondo) e dei Fiorentini, dell'anno 1432.
1. Epistola Imperatoris ad dominos Jìorentinos: per lamentarsi
dell'invasione ostile dei P'iorentini nel territorio lucchese. « Te-
nuit hactenus indubitanter || florentinorum stimulis perurgeri.
Data Luce, quintodecimo kal. iulii » (ce. 50' — 52).
2. Responsio superiori epistola: in difesa dei fatti dei Fiorentini
contro il Duca di Milano e Siena e Lucca sue alleate. « Sere-
nissime ac gloriosissime princeps, ec. Quamquam in litteris
_ 283 — AsHB. 194
Vestre Maiestatis || vestro imperiali culmine afectamus. Data
Fiorenti?, xj kal. iulii 1432 » (ce. 52—54).
XI. Epìstula clarissimi viri Leonardi Aretini Fran(cisco) Pigolo
Paso. « Cum eloquenti? studiosus sis i| haec praenotabis. Finis »
(e. 54—54').
XII. Lettera di Isotta Nogarola reverendissimo in Chrisio patri
d. d. luliano (Cesarini) Cardinali. « Si eloquentiae principem
Ciceronem || me tibi comendo. Ex Verona, iiij kalendas apri-
lis 1438 » (ce. 55—57').
(Ved. Isotae Nogarolae Veronensis. Opera quae supersuni
omnia, colleg. A. Comes Apponyi, ed. E. Abel. Vienna-Buda-
pest, 1886; I, 146).
XIII. Lettere di Isotta Nogarola a Damiano Borgo.
1. « Letor quociens ad te scribendum est l|.certam ingrediar. Vale »
(Abel, I, 227) (e. 57').
2. « Cupio ut me? tibi aliquando littere |] hoc facere poteris. Vale »-
(Abel, I, 231) (e. 58).
3. « Solicita equidem suin || s?pius policita sum. Vale » (Abel, i, 240)
(e. 58-58').
4. « Magnum mihi scrupulum || mediocri gloria congratulabor, et
vale » (Abel, i, 255) (ce. 58'— 59).
5. « Litteras tuas ex quibus || Crebro significa: mihi enim gra-
tissimum feceris. Iterurn valle. Ex Venetiis, 19 febr. 1438 »
(Abel, I, 210) (ce. 59-60').
XIV. EusEBius BuRGUS Damiani /emine natus \ Isot^ mittit Nogarol^
ex gente salutem. Epistola in esametri. « Qu? insignis cunctas
superat virtute puellas || Bucina namque tui preclari nominis
ero » (Abel, i, 221) (ce. 60'— 61).
XV. Damianus de Burgo Veronensis magnifico viro et excell*"" iuris
consulto Barbono Mauroceno patricio veneto. « Qui primo pu-
taverunt amorem ex virtute et probitate nascentem || tu mihi
multum amaris. Ex Verona, xiiij septembris 1455 » (ce. 61—62).
XVI. Lettera di Isotta Nogarola perito adolescenti Eusebio Burgo.
« Magna me iocunditate || aliquid ne cesses. Ex Venetiis, die xxiij
octobris 1438 » (Abel, i, 249) (ce. 62'— 63).
XVII. EusEBius BuRGUS se afectu tradit amico \ Isot§ Nimph§ ce-
lebri virtute munit§. Epistola in esametri. « Si insignis lau-
des tis (sic) dulci Carmine canto || Hanc doctam cultu venere-
mur virginera omni » (Abel, i, 247) (e. 63 — 63').
XVIII. Isotta Nogarola a Eusebio Borgo. « Carmina ista tua sua-
vissima || legere desiderabat. Vale iterum. Ex Venetiis, die 30 de-
cembris 1439» (Abel, i, 222) (ce. 63'— 64).
AsHB. 194 — 284 —
XIX. Altre due lettere di Isotta Nogarola a Damiano Borgo.
1. Duplicitur carminibus Eusebii ocelli tui sum delectata [] quod
animo tuo libet facere. Vale. Ex Venetiis, die 30 decembris 1439 »
(Abel, I, 252) (e. 64-64').
2. « Gaudeo deoque ago gratias || grata sint et iucunda. Vale. Ex
Venetiis, die 10 ianuarii 1439 » — Segue : « Margine pre-
senti mulieris mascula virtus | Emicat. Itali? fgmina rara vale »
(Abel, I, 219) (ce. 64'— 65).
XX. Matronus Christoforus, discipulus minimus, suo semper per-
amando, egregio ae famoso praeceptori Ioanni Compagno. «Cum
enim semel vestro bue accesserim auxilio || nec inmemor ero
accepti benefici i. Iterum valete etc. » (ce. 65—66).
XXI. Lettera senza nome d'autore. « Delate sunt ad me tue, Fau-
stino amantissime, littore 1| Tu, mi Faustino valle, meque tue
memorie comendatum habe » (e. 66 — 68').
XXII. Tre epistole in esametri.
1. « 0 Faustino, tuas quas legi mente benigna | Doctrinas
sumpsi et magno cumulatusamore || At nisi me brevitas cogisset
reddere finem | Temporis at plura cupiebam ponere metra »
(e. 68-68').
2. « Me trahit inmensus condam connexus in unum | Nec nisi
discendi mea bucina concitat arma » (e. 68').
3. « Hunc tibi mensalem sermunculum, docte lohannes |j Adsit et
in domino finis nunc ordine nostro » (e. 69).
XXIII. Lettere di Antonio Betta e d'altri a lui.
1. Antonius Beta suo diUectissimo d. Calapino. « Sgpe mecum
animadvertens || quamprimum, ni falor, erit necesse. Vale. Data
Verone, pridie kal. iulias 1454 » (ce. 69 — 71).
2. Anepigrafa. « Statim tuarum litterarum me tamquam toga can-
dida togatum II ut tua sapientia requirit intelliges. Nonas iuliil455
(corr. da 1456) » (e. 71—71').
3. A. B. venerando in Christo patri d. Ioanni de Petris duris.
« Afectuose transmittendi || posse meum posset deficere, non vo-
luntas. Vale. » (ce. 71—72).
4. IoANNES DE Petris duris Antonìo Betae. « Tuas sacris die-
bus II studeras iugiter visitare. Ex Garda, vj idus aprilis 1455 »
(ce. 72—73).
5. Il suddetto al suddetto. « Fide dignorum didici relatum || bona
et personam offero. Ex Garda, pridie nonas mai 1455 » (e. 73).
6. A. B. a Giovanni suddetto. « Maximas prorsus incredibiles ||
hoc in ordine * » (e. 73).
XXIV. Ricette con questi titoli: Quando uno puto è pieno di vermi
— 285 — AsHB. 194
(in volgare) ; De remotione Jluxus venir is; De cura diarie (a que-
st' ultimo titolo non segue il testo) (ce. 73' — 77).
XXV. Ricordi storici e familiari, in parte volgari, autografi, degli
anni 1525-1545. — Il primo è una specie di profezia sulle gesta
di Carlo V; l'altro un ricordo della battaglia di Pavia (1525); e
i restanti, ricordi di nascite di figliuoli che Fautore anonimo (forse
della famiglia Betta d'Arco) ebbe dalle mogli Camilla (1527-34)
e Caterina (1540-45) (ce. 78—79').
XXVI. Oratio Populi Veronensis ad spendidissimum equìtem dominum
Franciseum Barbarum per Tobiam Veronensem. « Inveteratum
huiusee civitatis morem \\ nos in clientellam tuam, quod semper
fecisti benigne, suscipias. — Dixi » (ce, 87 — 92).
XXVII. Oratio Leonardi Aretini. « Adversus Philipum Macedonie
regem dominatum sibi vendicantem restiterunt Atenienses || nihil
ellegantius, nihil copiosius te unquam legisse aut audisse con-
fiteberis » (e. 95 — 95).
XXVIII. Oratio habita Pataoiì, secundo idus ianuarii M°ecce°lj se-
cundum Venetos, seeundam romanum Imperium M°cGec°lij°, co-
rani serenissimo Federico tercio imperatore per Paulum Bar-
barum m,ilitem oenetum. « Cum primum, Federico imperatop
maxime, de adventu maiestatis tu^ || atque comendat. Vale, te
quoque salvet ille qui neminem vult perire » (ce. 95' — 96').
XXIX. Carme in lode dell'Imperatore predetto. « Rex regum, decus
imperii, spes itala, C?sar || Ignarus totum trado corpusque
animumque. — Laus Deo » (e. 97).
XXX. Da Virgilio.
1. « Nocte pluit tota, redeunt spectacula mane |i Sic vos non vo-
bis velerà fertis oves » (e. 97).
2. De titulo Virgilii, quod moriens ipse fecit. « Mantua me ge-
nuit II pascua, rura, duces » (e. 97).
XXXI. Formule di lettere e di salutazioni : V ultima formula è in
esametri. Sono divise in tre capiversi, come segue :
1. « Tota vobis sum devotione subiectus || quod in omnibus prospe-
ra tis » (ce. 97'— 98).
2. « Preces vestre apud nos care sunt || que floruerunt insicata »
(ce. 98-99').
3. De hoc verbo Valete, quod ponitur in fine litterarum. « Va-
lete et valeant qui vos valere desiderant et affectant [| Valete
per temporum euricula longiora ». — « Salvet plus decies quam
sunt momenta dierum || Quot sunt virtutes, tot vobis mito {sic)
salutes » (ce. 99'— 100).
XXXII. Orazione di Antonio Morosini al Papa (Eugenio IV). « Uti-
AsHB. 194 — 286 —
nam, beatissime pater, tanta hodierna die dicendi facultas modo
concessa esset || fidelissimus et ardentissimus servulus. — An-
tonius Maurozenus venetus » (ce. 101' — 102').
XXXIII. Hit sunt versus Octaviani Caesaris Augusti de laudanda
et conjirmanda arte lihrorum Puhlii Virgilii Maronis post
mortem ipsius. « Ergo ne supremis potuit vox improba verbis ||
Laudetur, placeat, vigeat, rellegetur, ametur. — Expliciunt car-
mina de laudanda virtute Virgilii » (e. 103 — 103').
(Cfr. Anthologia latina, ed. Riese, num. 672).
XXXIV. Carmina Galii Cornelii ad Octaoianum Cesarem de morte
Virgilii. « Temporibus letis tristamur maxime, Cgsar || Plus
fatis possunt Cgsaris ora dei. — Finis » (ce. 103 ' — 104).
(Cfr. Anthol. cit., num. 241, senza nome d'autore).
XXXV. Carmina faeta per Iohanem de Montecatino ad laudem
regis Martini de vieto Salario. « 0 quibus eternum felix for-
tuna favorem [] Ergo catanigene pariter gaudete sicani. —
Finis ». — Seguono: Rpitaphium di-cti regis per eundem,. « Sar-
dorum terror || servite felicia rerum ». Aliud per eundem. « Vir-
tus, forma, genus || Girne bellator in oris. — Finis» (e. 104 — 104').
Seguono estratti vari da Diomede grammatico e da Virgilio
(e. 104').
XXXVI. Johannes de la Betha Archensis domino magistro Catheny
physieo excellenti s. p. d. Carme. « Vincis Apollineam valido
medicamine prolem |1 Sanatus piena quy dabit §ra manu. —
Ex Archo, pridie kalendas iulias 1478» (e. 105').
XXXVII. Versus morum Marchie Trioisine. « Indociles pugnare
viry sua fata bibendo j| Est gens Tarvisii: tales dat Marchia
mores » (e. 105).
XXXVIII. Carmina Sancty Roehy. « Roche pater, morbo tutos nos
redde precamur || Continet extollens nomen ad astra tuum »
(ce. 105'— 106).
XXXIX. Lamentacio ad Cupidinem piissima incipit. « Quis mihi,
blande puer, dabitur quo tempore finis |1 Quod valeat mentem
flectere Cupidinis. — Explicit moestissima lamentacio adversus
Cupidinem deum amorum: per me Ludovicum Bethensem scri-
ptam (sic) » (Ed. Papaleoni, num. xl) (ce. 106' — 107').
XL. Trivisio. Veronam. Johannes IjAGArinus mihi Ludovico Betae
s. d. « Quod petis : ut siculo || Tarivisii, 4° idus novembris »
(Ed. P., num. i) (e. 108).
XLI. Carmi di Panfilo Sassl
1. « Me cruciat saevo » (Ed. P., in nota al num. xxxi) (e. 108).
2. Magnifico domino Marcantonio Mauroceno. « Cynthia, cur
— 287 — AsHB. 194
tantum properas, cur plaustra Bootes || Nocte sub oscura tem-
pora lucis erunt » (e. 108').
3. Domino lacobo Maffeo. « Non quod sis praetor multi cui
iusta dedere || Sed virtute tua, sed pietate ducis » (e. 108').
4. Magistro Ambrosio Tar{pisino) « Miratur Lachesis geminae
quoque pulla sorores || Vestraqua phaebea foedera rumpit ope »
(e. 109).
5. Dom.ino Bianco compatri suo. « Lex iubet intonsos te lin-
quere, Bianca, ministros || Si fieret dominus vir quoque, Ligde,
tuus » (e. 109).
6. Eidem. « Si puerum l^tis vellet me summere fatis [] Pulchrior
est cunctis: qui mihi, Blance, placet » (e. 109 — 109').
7. Ad Lygdum. « Formosum forsan thgdis et lumine clarum [j
Quod puer existes, ut velis esse puer » (e. 109').
8. Domino Petro Bravo Canzel{lario). « Non tensas querulas
voces estende dolorem [| Urbe tua discedit denique tota suis »
(ce. 109'— 110).
9. Domino lacobo Alaffeo compatri. « Vis doceam vitae laeto
te vivere cursu [j Limina : sic semper Cynthie laetus eris »
(e. 110).
10. Ad Lygdum. « Non videas speculo, liquidis non, Lygde, sub
undis II Te fera tartarei cerneret aula lovis » (e. 110 — 110').
11. Doetissimo Petro Bravo. « Quidam lacerat loquax caninis ||
Perdant dentis aper mei furoris » (e. 110').
12. De togato doctore. « Militis audiret quum tristia verba toga-
tus II Attamen arripuit non sine lege fugam » (e. 111).
13. Compatri lacobo Maffeo. « Herculeum superat laeto qui sy-
dere Tybur || Tristis eris, valeas, perdere nolo dies » (e. 111).
14. lacobo Maffeo. « Formosum precibus diu rogavi || Quid feci'?
puto scis, manum subegi » (e. 111).
15. In malum causidicum. « Non pudet insontem morsu te lae-
dere vatem || Non vivi corvos scalperò membra licet » (e. 111').
16. Lygdo. « Cur rigidos acer vultus, cur lumina torva jj Quum
tua sit facies, et tener et puer es » (e. 111').
17. Domino lacobo Maffeo. « Faelix quem tandem clamosae iur-
gia plaebis j] Bis vivit, vita bis fruiturque sua » (ce. Ili' — 112).
18. Dilecto Guariento. « Me Thais urit improbo ferox igne {| Clu-
nes olet Lygdi, subegit hanc Lygdus » (e. 110).
19. Eidem. « Oebalides, Cyparissus, Hylas, Diadumenus, Atys 1|
Quod faciunt Superi, non scelus esse potest » (e. 112 — 112').
20. lacobo Maffeo. « Formosum rapiant timeo ne Numina Lyg-
dum Il Sed puer igne cremet quem timet ille magis » (e. 112').
AsHB. 194 — 288 —
21. M. Antonio Mauroceno. « Non tauros mactare licet l^tasque
bidentes |] Ponere : nunc nullus te negat esse deum » (e. 112').
22. De Arce Ru. « Qui Capitolina iam moenia fecerat arcis || Nec
fieri poterat, nobile fecit opus » (ce. 112'— 113).
23. Magnifico Marco Antonio Mauroceno. « Non quas mittit Arabs :
non quas Panchaia tellus || Ut de iure sedet curvus arator
eques » (e. 113—113').
24. Eidem. « Miraris forsan numerosos condere versus || Innume-
ros: numero res preciosa cadit » (e. 113').
25. In Vianum mariscalcum. « Nata, Vienne, tibi sunt consule
vina Camillo || Est plusquam pauper qui caret hoc quod habet »
(ce. 113'— 114),
26. « Ne timeas soles, timeas ne frigidus himbres | Maurocenus agit
hoc tibi Marcus opus » (e. 114).
27. In Mauroeenam porticum. « Magna ruina fui: nunc por-
ticus inclyta spector | Cur'? Maurocen? me posuere manus »
(e. 114),
28. M. Marco Antonio Mauroceno. « Me Thalamum renovat Mar-
cus qui iura novavit [] Marce, feras mites qui facit esse feras »
(e, 114),
29. In Marcum Antonium Maurocenum. « Promissit tauros Phoebo:
promissit aquarum || Te quoque, quos flantes aequora surda ti-
ment » (ce, 114—114').
30. Eidem. « Non poterat laqueis pisces non ducere setis || Ante ne-
cem mortis vis fera bella pati? » (e. 114').
31. Bianco Com§, « Heu doleo quoniam tibi duulcia (sic) somnia
rupi I Somnia qu§ Veneris munera grata ferunt » (e. 114').
32. Ad Lygdum. « An puer expectas turpem formasse senectam ||
Non fecit : scelus est quod fecit arte senex » (e. 115),
33. In Beltramum Mutine Praesidem. « Preside Beltramo pietas
celebrata probatur 1| Tristia non poscit funera : poscit opes »
(ce. 115—115').
34. De puero Camillo « Retia dum tendit lepori, corvoque Ca-
millus II Bacca premer : mecum dulcia musta fluunt » (e. 115'),
35. Pro rege Hyspaniae. «Si domuit Taurum,Cervam,Stymphalidas
Angues || Luminibus debes sat, mihi crede, tuis » (ce, 115' — 116).
36. M. Ambrosio Tarvisino, « Non timeat morbi, timeat non
vulnera ferri [| Ambrosii, cui non dati manus artis opem »
(ce. 115—116'),
37. In malum poetam. « Per fora clamosas exercent improba li-
tes II Hoc tantum perdat, ne timet arma virum » (e. 116').
38. De Lygdi vultu, colore et oculorum nitore. « Quem rosa,
1
— 289 — AsHB. 194
quem biferis Pesti generatur in hortis || Hunc cupies puerum :
non tibi talis erit » (e. 116').
XLII. Francisci Buza carini elegia in Lodovicum Podocatarum Cy-
prum. « Qualem Scipiad^ magno dedit Africa laurum || lam me-
tani fessis ecce tenemus equis — TsXcg » (ce. 117 — 120').
XLIII. Versus Pandulfi Grinei mihi fratris amantissimi ad magistrum
(segue un pan, poi cancellato). « Dum varias mecum versarem
pectore curas || Et me sub placido pectore semper ama. — Fi-
nis. — Ex Vincentia, idibus sextilibus, anno domini 1455 »
(ce. 120—122).
XLIV, Ricordanze della venuta in Italia di Federico HI imperatore
nel 1489. « Adventum sacratissimy imperatissimy imperatoris
Federicy 1| quasi omnes naves quae erant super lacum vene-
ra(n)t ripam » (ce. 122' — 123) (Ed. P., nel cit. op., pref. pag. 7
in nota).
XLV. lacoho Phylomuso Guariento Johannes Lagarinus s. d. p.
Carme. < Ipse licet nulla » (Ed. P., num. xii) (e. 123).
XLVI. HiERONYMUs BoNONius de Angelo Politiano. Carme. « Angelus
est doctus. Quidni ? doctissimus immo est || Gloria, mutato no-
mine, parva redit » (e. 123 — 123').
XLVII. Venerabili Dorino Parmensi Pl§bano All§ dig."" Johannes
Lagarinus salutem. Carme. « Si nescis quid agas » (Ed. P.,
num. iv) (e. 123').
XLVIII. Sonetto caudato d'argomento politico. « L'Aquila dorme, el
Gallo à steso l'alle |j Che molti Duchi restaràno allochi » (e. 124).
(La scrittura è della stessa mano che ha scritto i ricordi
politici e familiari del num. XXV).
XLIX. PoMPiLius HuENSiS alarissimo viro Paridi Blancho foelicita-
tem. Carme. « Conqueror et lacrimans dolco miserabile fatum [|
lam dolor et luctus Vespasianus erit » (e. 128).
L. Carmi di Antonio Broianico (da Brognoligo) per Francesco Pa-
trizi senese, lettore in Verona.
1. Primario ac studiosissimo in iure civili scolari d. Marcho
de Peregrinis veronensi in gymnasìo Patavino. 1460. « Hos
lege dare puer bis ter quoque perlege versus j] Quem penes est
virtus nihil abesse potest » (e. 129).
2. Antonius Broianicus dar. viro Francisco Patricio senensy
salutem. « Quamvis more suo lapsum fortuna minetur |1 Hunc
tibi de pieno pectore prompsit amor » (ce. 129 — 130).
3. Antonius Broianici ad studiosos auditores dar. viri Francisci
Patricii Exortatio. « Ite meg rursus facilles precor ite Cam-
men? || Nobiscum pariter vivere Patricium » (ce. 130 — 133).
Laur, Ashb. — I. 19
AsHB. 194 — 290 —
LI, Epistole.
1. « Legi, saepenumero, Philipe, homines ab adolescentia instituì
debere || mihi vero quod voto sastifaciar. Vale » (ce. 133' — 134).
2. « Optarem animum meurn ita ociosum et pacificum reddidisse,
mi frater 1| cuncta ordine tibi enarrabit » (ce, 134 — 135).
3. Pacificum animum meum admodum redidisti, mi frater || quiete
se conservare poterit » (ce, 135 — 135').
4. « Nundum mihi significasti, mi pater, num Andreas noster adhuc
levaverit oculos suos in celum [| Nihil tibi dico : amplius am-
plius illum tibi commendo. Vale » (ce. 135' — 136).
LII. Carmina edita per sanetissimum summum pontijieem Pium Ter-
ciUM. « Ture?, paras alte subvertere moenia Rome || Pendet ar-
bitrio spesque salusque tuo. — Finis » (ce. 136' — 137').
LUI. Copia de la intrada del re de Pranza in Paris a di ultimo
agosto 1461. « Prima vene Karloto de Cleves || cum rechami
de perle et arzenti in copia. Et laus deo » (ce. 138—141).
Segue un distico : « Qui mei in ore gerit » ec. (e. 141).
LIV. Carmi di Girolamo Bologni, trevigiano. — Li precede un carme
di Giovanni Lagarino. « Ite Bononigena », e vi si riferiscono altri
due epigrammi del medesimo « Legeris hoc olim » e « Vice
Petrarcei » che vengono dopo i num. 2 e 7 (ce. 141, 142, 143')
(Ed. P., num. xiii, 1, 2, 3).
Lettera dedicatoria, — Ad senatorem clariss. equitemque splendidiss.
Marcum Antonium Maurocenum Hieronimus Bononius Tar-
tisinus. « Qualicumque labori meo beneconsultum fuisse arbi-
tror [] vir ille humanissimus mihi copiam quum fecisset. Al-
terum sequitur. In gratiam et cetera » (e. 141').
1. In honorem Antonìi Parthenii. « Delituit dudum tenebrosa
nocte Catullus [| Nunc mihi nunc fateor, docte Catulle, places »
(e. 142).
2. Ad Phylippum Beroaldum. « Ingenium sublime : memor
mens: lingua diserta [| Hic satis in multos Spiritus unus erit »
(e. 142—142').
3. Ad losephum Faustinum rhetorem. « luro deos, nihil est in
me, Faustine, quod optes [| Laudare ut merito estera turba
queat » (e. 142').
4. Ad Baptistam Guarinum. « Non quia responso mea carmina
digna putarim \\ Scribe, rogo, has nugas displicuisse tibi »
(e, 143).
5. In elatum quendam. « Quanti me facias, facias mea carmina
quanti ]] Magna mihi: hoc fertur tramite verus honos » (e. 143).
6. In laudem Franeisci Petrarcae. « Thyrrena tantum cythara
— 291 — AsHB. 194
cecinissine (?. cecinisse) Petrarcam [I Sic genere ex omni, docte
Petrarca, places » (e. 143').
7. Ad losephum Faustinum. «. Lubrica prgtereunt fallaci tempora
cursu |] Cum studio: scriptis gloria longa redit » (e. 143').
S. Ad Petrum Braoum veronensem. « Brave, Camaenarum pater
unice, Brave, Bononi [| Plurima : par voti te duce compos eat >
(e. 144).
9. Angeli Politiani curiosa observatio. « Dici Vergilium iubet
Maronem | Sicut Vergilias Politianus [] Nunc invertite cuncta
pedagogi | Uni credite nunc Politiano » (e. 144).
10. Impossibile esse Catullianam emendationem. « Carmina qui la-
ceri cupit emendare Catulli I| Emendare queat vix opus ipse
suum » (e. 144').
11. In honorem Marci Valerii Marcìalis « Primus apud cunctos
et nulli laude secundus j| Invenies quod te, lector, ubique iuvet »
(ce. 144'— 145).
12. Ad Pyladem Salundianum. « Difficile est animum curis urgen-
tibus aegrum || Ut legar a cupida posteritate, tuis » (e. 145).
13. Italicarum rerum perturbatio. « Qu§ nam tanta feras gentes inva-
sitEnyo? || Pax de(c)et Italiam blanda quiesque piam » (e. 145').
LV. Ad d. Episcopum Tridenti/ prò Comune Rippe. Epistola. « R.™* in
Christo pater, Diebus superioribus ad celeberrimam Tridentis
civitatem \\ Data Rippe, xiiij augusty 1477. — Sindicy Ripp? x
(e. 146).
LVI. Ricette latine e volgari. — Tra queste un epigramma di Lodo-
vico Betta. « Alpine heu mons |[ Ego Ludovicus feci in Sancto
Laurentio » (Ed. P., num. xli) (c. 146 — 146').
LVII. Altri carmi di Panfilo Sassi.
1. In Lygdum. « Lygde, qui forma superas Cyn^dum. || Forma
iubet te » (e. 147—147').
2. « Quo mortale genus varii nos motus Olimpi 1| Cogunt nos eadem,
credite, fata mori » (e. 147'),
5. a) Pro Pamphilo Sacco ad Cupidinem querela Iohannis La-
GARiNi. « Die, ubi sunt artes ». — b) Pamphili Responsio. « Fle-
ctere quod precibus » (Ed. P., num. xxix, 1, 2) (ce. 147' — 148).
4. lacobo Maffeo compatri. « Aegoceros gelidam nimbis nunc
imbuit urnam || Falleris : ille negat qui sine iure negat »
(e. 148—148').
5. Domino Hieronyrno Campagnola. « Mortales fateor caelestibus
aetheris astris I| Arrigitur nullis mentula syderibus » (e. 148').
6. De lulio Campagnola. « Omne decus nostro quisquis sub tem-
pore qu?rit II Denique se puer est, virque senexque patre» (e. 149).
AsHB. 194 — 292 —
7. De una suspìtìone belli, « Quisquis bella timet nostris trucu-
lenta sub annis || Non quatiunt molles tela cruenta manus »
(e. 149—149').
8. Domino Hieronimo Campagnola. « Inspitio quom {sie) clara
tui tot munera nati 1| Aemula non virtus quos putat esse deos »
(e. 149').
9. Domino lacoho Maffei compatri. « Quisque sibi princeps au-
rum nunc servat avarus || Dent ducibus Crassi munera dentque
Mid? » (ce. 149'— 150).
10. Domino Hieronymo Campagnola, in Jilium, « Sit mihi sitque
tibi gratus quod lulius ille || Te quod amas natum diligis ipse
tuum » (e. 150).
11. Domino laeoho Maffeo, de Cupidine. « In nos, si tantum pos-
sunt tua tela, Cupido || Non opus est fraudes insidiasque sequi »
(e. 150—150').
12. Domino Petro Braoo. « Quaesivi scythicas rupes gelidosque
triones || Ivit ad aethereos cum Ganimede polos » (e. 150').
13. Dom.ino Heronymo Campagnola. -« Sylvia formosa inter ce-
lebranda puellas |1 Gratior est quanto est gratia rara magis »
(ce. 150'— 151).
14. « Non hic Eurotas, non hic sunt ardua Cirrhg || Non quia
Parnassus hic mihi semper erit » — Segue il titolo : Pamphi-
Lus de Genitrice, senz' altro, (e. 151).
LVIII. Carmi di Giovanni Lagarino e di altri a lui. (Sono carmi del
Lagarino quelli che registriamo senza nome d'autore). '
1. — a) Danieli Caietano rhetori Uticensi disertissimo salvAem,
« Attica roman? ». — b) Daniel Caietanus Io. Lagarino bene
capere. « Insanus furor ». (Ed. P., num. xxxviii, 1, 2) (e. 154).
2. Ioannifraneisco Beta. « Dulcis amor patria (Ed. P., num. iii)
(e. 154).
3. — a) Epitaphium Fumari. « Qui fuit horribi(li)s ». — b) Epi-
taphium Fumari Lud. Bete. « En Fumare iaces » (Ed. P.,
num. Il, 1, 2) (ce. 154—154').
4. Humanissimo Hieronymo Veritati. « Or-phea saxa ferg » (Ed.
P., num. xvi) (e. 154').
5. — a) Cyntio Acedenensi vati egregio. « Sustulit aurata ». —
b) Cynthius Acedenensis Io, Lagarino p. p. s. « Legi Amphry-
sia scripta » (Ed. P., num. xvii, 1, 2) (ce. 154'— 155).
6. Pamphilus Saxus Io. Lagarino salutem. « Frena coronata »
(Ed. P., in nota al num. xxxi) (e. 155).
7. laeobo Philomuso Guariento. « Sic mea Nympha meas » (Ed.
P., num. xiv) (e. 155).
_ 293 — AsHB. 194
8. Pat{r)ueU Donino sacerdoti novello. « Si prece non hominum »
(Ed. R, nuin. v) (e. 155').
9. Corniti lacobo luliario viro litteratissimo. « Hac, lacobe, raeus
vivit » (Ed. P., num. xviii) (e. 155').
10. Venerando D. Francisco Avi? plgbis Archipresb itero dignissimo
« Haec licet illudant » (Ed. P., num. ix) (e. 155').
11. Palladio. « Ridiculuin mynio » (Ed. P., num. xxi) (e. 155').
12. Generoso patricio veronensi Danthi Aligherio. « Forte meum
naso » (Ed. P., num. xix) (e. 155').
13. D. patruo Antonello sacerdoti venerando Ioannes nepos felicis-
simam senectam exoptat. « Et currus et equos » (Ed. P., num. vi)
(ce. 155'— 156).
14. Ad Phylomusum. « Ergo potest unus Mondella » (Ed. P.,
num. xxiii) (e. 156).
15. De Pennachii Mondello pictorumque laudibus. « Verus Apelleg »
(Ed. P., num. xxii) (e. 156).
16. De Laura effigiata. « Laura placet cunctis » (Ed. P., num. xxiv)
(e. 156).
17. Ad Laur^ rnaritum « Mìtte raihi Lauram » (Ed. P., num. xxv)
(e. 156).
18. Ad Lauram. « Laura, deas mali » (Ed. P., num. xxvi) (e. 156).
19. In tabella. « Sclopa puellarum » (Ed. P., num. xxvii) (e. 156').
20. In invidum « Carmina quid Laure » (Ed. P., num. xxviii) (e. 156').
21. Ad consanguineos. « Flebo ego! nequaquam » (Ed. P., num. vin)
(e. 156').
22. Antonelli parmensis sacerdotis Allani Epithaphium (senza
nome d' autore anche nel cod., ma della stessa mano dei pre-
cedenti) « Patria Parma mihi » (Ed. P., num. vii) (c. 156').
LIX. Sermo ad matrimonium dictus per me Iacobum de Cortexiis.
« Maximus bonus, magnifice praetor || vestri gratiam postu-
labo ». — Seguono formule per la celebrazione del matrimonio, e
una giaculatoria alla Vergine (ce. 157 — 159).
(Notisi che questo e gli altri sermoni matrimoniali e epita-
lami, sino al num. LXVI, sono tutti d'una mano, cioè di Anto-
nio Betta).
LX. Alter ad matrimonium Sermo seguitar mei Antonii. « In no-
mine domini nostri lesu Christi. Viri egregii et cives prestan-
tissimi. Cum vos fronte vultu et atentioribus oculis [| et pulcra
fiant prole parentes ». — Seguono formule matrimoniali, in lin-
gua volgare ; e si termina coi versi : « Ducite felices longis sub
amoribus annos | Atque extrema duos separet vos sola se-
nectus » (ce. 159 — 160).
AsHB. 194 — 294 —
LXI. GuARiNi Veronensis epithalamìum in III. Marchionem Leonellum
et Mariani serenissimi regis Aragonum Jiliam. « Plurima sunt et
varia || ac perpetua felicitate sospitet. — Dixi » (ce. 160—162).
LXII. Aliud epithalamium. « Cogitavi mecum sgpenumero |j et qui
nascentur ab illis. — Finis » (ce. 162 — 163').
Segue, in volgare, il cerimoniale della celebrazione del ma-
trimonio di lustina de Bartholomeo di Contini con Paulina di
Rahaii de Pavia, "ai quali è diretto l' epitalamio suddetto. « Se
mai fu tempo || Andati cum la benedicione de Jesu et sposatila »
(ce. 163'— 164).
LXIII. Aliud epithalamium. « Tametsi cives praestantissimi j] inter
se celebrare velint. — Dixi ». — Segue una breve dichiarazione
in volgare (ce. 164 — 165).
LXIV. Aliud. «Quamquam mirificas matrimonii laudes || felix faus-
tumque reddant etc. » (e. 165 — 165').
LXV. Epithalamium Bartholomei Cendratae in Christo forum Mon-
silieensem et Margaritam Brenzonam, in distici. « Inclyta quis
Breni patet urbs, Venetumque Senatus || Annulus exiguo splen-
didus orbe premat. — TéXo? » (ce. 165' — 166').
LXVI. Carmen epithalamium in Bartholomeum Landum et locundam
Pindemontiam editum per Bartholomeum Cendratam. « Dive
cglestis moderator aul? || Et patribus nostri similes generate
nepotes. — Te'Xog » (ce. 166' — 168').
LXVII. Epygrama per cxcellentissimum virum dominum Pamphylum
Modenensem. « Quod facitis Latii reges capitolia Galli || Aurum.
plus insto rex petit, ille cadet, — Finis » (e. 169).
LXVIII. Epithaphium prò Ioanne Baiardo. « Si lacrimis ani mas ite-
rum revocare liceret |j Sic humana brevi tempore cuncta ruunt. —
Finis » (e. 169).
LXIX. Sermo funeralis per d. magistrum Christophorum sancte Eu-
FOMiE dictum Castaneam. « Scio id mihi hoc loco accidere |j me-
moria beneficii sempiterna. TeXo? — Dixi » (ce. 169 ' — 170').
LXX. Sermo ad matrimonium (d'altra mano: in nuptiis Francisci
Maffey). « Cum animadverterem, Rectores magnifici || felix faus-
tum fortunatumque sit coniugium. — Dixi 7° kalendas iulii 1495 »
(ce. 171—174).
LXXI. Altri carmi di Giovanni Lagarino e di altri a lui.
1. — a) Ihs. Maria — Albertus Alberti Tridentinus Io. La-
garino salutem exoptat perpetuam. « 0 ego Triptolemi ». —
b) Ad Albertum Tridentinum amicorum optimum. « Charior, o,
gemmis» (Ed. P., num. x, 1, 2) (ce. 174'— 175; 176).
2. — a) Ad Io. Lagarinum Tharoisium colentem Petrus An-
— 295 — ASHB. 194-195
TONius Ianotius Tr ìdentinus. « Rumpor ab ingenti ». — b) Ad
Petrum Antonium lanotium. « Non equus in media » (Ed. P.,
num. XI, 1, 2) (ce. 175'; 176').
3. — a) lacobo Guariento Philomuso. « Quod Priamus, quod
sceptra ». — b) Io. Lagarino Iacobus Philomusus Guarien-
Tus s. « Auri sacra fames || Verone 7° idus febr. 1497 » (Ed.
P., num. XV, 1, 2) (ce. 176'; 178).
4. Doctissimo Petro Bravo. « Certus eram venetos I| Tarvisii,
idibus decembris » (Ed. P., num. xxxiii) (e. 177).
5. Ingeniosissimo Pamphilo, Hexasiicus. « Plaebs, aedilis, eques [|
Tarvisii, idibus decembris » (Ed. P., num. xxxi) (e. 177).
6. Ihs Nazarenus. — Petro Mareno Lactea Lagar. s. < Ambi-
tiosa manu » (Ed. P., in nota al num. xxxix).
7. Ad Petrum Marenum Bartholomei Pilumni Disticus. (Quat-
tro epigrammi in cinque distici). « Vivit Apellis opus Lucretia :
Palladis h^res j) 0 velie in gemino pectore distat idem » (e. 177').
8. Ad P. Marenum. « Norica in invidulos » (Ed. P., num. xxxix}
(e. 178).
9. Ad lacobum Guarientum Philomusum. « Et pede ferrato »
(Ed. P., num. xxxiv) (e. 178').
10. Ad disertissìmum Pamphilum « Enthea consului » (Ed. P.,,
num. xxxii) (e. 178').
11. Ad generosissimum Antonium, Adoocarium « Cherilus ipse li-
cet » (Ed. P., num. xx) (e. 178').
12. Ingeniosissimo Pamphilo. « Quanti te faciat » (Ed. P., num. xxx)
(e. 179).
13. Doctissimo losepho Phaustino litteratori Belunensi. « Graecus
equum gr^cis » (Ed. P., num xxxvi) (e. 179).
14. Thomae Pratensi litteratori feltrensi disertissimo. « Ille Themiii
Thamiran » (Ed. P., num. xxxv) (e. 179).
15. Eruditissimo Danthi Aligherio. « Limina Phaemonoes » (Ed. P.^
num. xxxvn) (e. 179').
16. Iacobus Philomusus Guarientus Io. Lagarino s. « Saepiu&
Aonios peterem [) ipse sagatus eam? » (Ed. P., in nota al
num. xii) (e. 179').
195 (271 — 203).
Miscellanea latina.
Cartac, sec. XV, m. 0,143 X 0,100, di carte 83. Scrittura uma-
nistica, tutta di una mano, eccetto l'ultimo opuscolo, in iscrittura
italica, di mano contemporanea o di poco posteriore; coi titoli e
alcuni principi di opuscoli, d'azzurro e di rosso.
AsHB. 195 — 296 —
Provenienza Gianfilippi, num. 387 (D).
Legatura mod. Laur., in tela, con dorso di pelle, scrittovi in
oro : MISCELLANEA LATINA.
I. Sermo mairi tnonialis.
1. « Viri magnifici et cives prestantissimi nonnullos admirari
scio 11 in quo duo gtate et moribus similes, ut videmus, coniun-
guntur. — Dixi » (ce. 1 — 5')-
2. Ad laudem singalorum. « Quotiens, amantissimi patres ac maiores
mei ornatissimi me constitutum esse cogitem tantam laudatis-
simum (/. laudatissimorum) hominum congr^gationem egregiam
commendare || Quibus nos omnes deditos et paratos offerimus
ad singula per qu? ad commoditates et honores vestros pos-
simus totaliter exerceri. Amen » (ce. 6 — 7).
II. Matrimoniale. « Maximum onus atque intollerabile H in tertiam et
quartam generationem fgciliter {sic) concernatis. Ad laudem etc.
Amen » (ce. 7' — 11).
III. Oratio facta d. lacobo Laoagnol^ pretori cioitatis Bononie per
IoANNEM Lamolam boTioniensem. « Quenam potissimum ratio hos
dignissimos gravissimosque patres 1| ornatissime dignissimeque
omnium prgtor. — Dixi » (ce. 11' — 17).
IV. Oratio facta in funere lohannis Pontaeci per (segue, nella linea
di sotto, una breve rasura) « Doleo equidem, magnifici presides
vosque esteri patres prestantissimi 1| eius nomen immortali
memoria perpetuo conservetis. Amen » (ce. 17' — 21).
V. Oratio magnifici equitum capitanei Gattamelat^ in eius funere
facta per Iohannem Pontacii Bergamensem ad laudem eius.
« Vellem, magnifici presides, id muneris nobis a deo immor-
tali datum esset || non lacrimas modo, sed et sanguinem
suum darent. Amen > (ce. 21—38'). — (Cfr. il cod. 196,
num. XXXV).
VI. Epita(lamium) Manfredi de Iustis. « Quoniam cum ad huiusmodi
nuptiarum munera pervenimus || gratias refferunt innumeras et
immortales. Amen» (ce. 39—42).
VII. Carme satirico contro il matrimonio. « Sit deo gloria laus be-
nedictio || Respondi breviter vobis conscentio. — Qui cupit uxo-
rem, litem cupit atque dolorem | Solatium est miseris socios
habere penarum » (ce. 42—47').
VIII. Contractus matrimonialis compillatus per Manfredum de Iustis
veronensem ad dei laudem. « Quamquam nec gtas mea nec
ingenium || divinam gratiam verbis vulgaribus tandem invoca
bimus. — Dixi » (ce. 48—52').
— 297 — ■ AsHB. 195
IX. Epitalami di Guarino Veronese.
1. « Qum animadverterem superiori tempore || et pulcra faciat
te prole parentem. — Dixi » (ce. 53 — 54').
2. « Fuere nonnulli, magnifici viri || nunc quidem parentem paulo
post avum conspicamus. — Dixi » (ce. 54' — 57').
3. « Multa cum sint, illustrissime princeps [| generoso autem ac
sapientissimo Lo(dovico) corniti dulcissimos liceat nepotes pro-
creare. — Dixi » (ce. 57'— 58').
4. « Maximum me diu tenuit desiderium || Set pignora cara ne-
potes. — Dixi » (ce. 59—60').
5. « Scio R. tuque T. adolescentibus jiobilitate ac virtutibus j| ut
sibi videant dulcissimos aridere nepotes. — Dixi » (ce. 61 — 63).
X. Due carmi nuziali per le nozze di Taddeo Manfredi (signore di
Faenza) con Marsibilia (figliuola di Galasso Pio signore di
Carpi).
1. « Fausta dies et festa venit iocundior ipso [[ Maiorum refferant,
patrum quoque fama resurgat. — TiXoq » (e. 63 — 63').
2. « Princeps dare, tulit nostras vaga fama per aures || Ambo,
manfredam qui prolem moribus ornant » (e. 64 — 64').
XI. Sermone matrimoniale. « Quamquam ad hoc publico dicendi mu-
nere || talis erit ad exitum conclusio nostra. — Dixi » (ce. 65 — 67').
XII. Epìtalamium Manfredi de Iustis veronensis in nuptiis Lauren-
tii Parmensis.
1. « Si voluissem, prudentes viri et homines gravissimi || talis erit
ad exitum sermo meus et conclusio. — Dixi » (ce. 67' — 71').
2. Post h^c a^ gratiarum actiones deoeniamus, hoc modo videlicet.
« Ex omnibus optatis meis || perpetuo debituram. — Dixi »
(ce. 71'— 72).
XIII. Sermone matrimoniale. « Cum omne datum optimum || divi-
nam gratiam verbis vulgaribus tandem invocabimus. — Dixi»
(ce. 72'— 73).
XIV. Discorso in lode di d. R. de Brunaleschis, vicario nel territorio
di Verona, e di d. M. de Ursinis suo successore. « Solent pleri-
que, homines venerabiles || mens divina vobis prebuerit. —
Dixi» (ce. 73—74).
XV. Sermone per le nozze di Manfredo Giusti notaro. « Cum sepe
mecum vires ingenii mei cogito || patrum quoque fama resur-
gat. — Dixi. Laus deo. » (ce. 74'— 77').
XVI. Epithalamium in egregios et ornatissimos sponsos Omnibonum
notarium de Brayda et Dalidea a Carte. « Sgpe mihi venit in
mentem || innumeris beneditionibus accumulatas > (ce. 78—83).
AsHB. 196 - _ 298 —
196 (272 — 204). .
Miscellanea latina.
Cartac, sec. XV, m. 0,240 X 0,165, di carte 117, num. mod., che
comprende anche una guardia membran. (e. 1), sulla quale sono
scritti due indici del contenuto, uno sul retto, di mano del XV sec,
l'altro sul tergo, di mano del XVII. Il cod. si compone di dodici
quadd., con una numerazione originale di ce. 116: il quaderno nono
e mancante delle due carte centrali, con mutilazione del testo ; e
questa mancanza, che cade tra le ce. 83-84 n. a. =: 84-85 n. m., è,
come si vede, antei-iore alla numeraz. originale. Scrittura umani-
stica, di più mani : la prima mano, che ha scritto quasi tutto il
cod. (num. i, ii, ix-xv, xix-xxxii, xlii-liJ, a c. 8 scrive la data
del 1430. Della stessa età circa sono le altre mani che hanno riem-
pito le pagine dei quadd. lasciate in bianco, e ci pare di potere di-
stinguerle cosi: mano 2% num. iii, iv, vii, viii, xviii; mano 3^,
num. v, VI, xxxiv, xxxv-XLi ; mano 4*, num. xvi, xvii, xxxiii.
Provenienza Gianfilippi, n. 388 (D).
Legatura mod. Laur. in tela, con dorso di pelle, scrittovi in
oro: MISCELLANEA LATINA.
I. Vita monaci captivi a sancto Ieronimo doctore ecclesie conscripta^
(Questo e altri titoli sono scritti in fine dei respettivi opuscoli
in forma di « explicit »). « Qui navali prelio dimicaturi sunt || non
posse superari. — Vita ec. felicitar explicit, die sabati xxvj au-
gusti de 1430 » (ce. 2—8).
II. Oratio disertissimi ac elloquentissimi Guarini Veronensis super
Rethoricam. « Per hos dies cum Oratianurn illud et prudens et
utile preceptum |] comparare poteri tis. — Oratio elloquentissi(mi)
Guarini super rethorica edita, quando primitus Verone legere
cepit, feliciter explicit » (ce. 8'— 12).
III. ViRGiLius de rosa. Carme. « Mirabar eellerem fugitiva morte
rapinam || Et memor esto ^vum sic properare tuum » (e. 12').
IV. Carmina de qualitate Musarum. « Clio gesta canens transactis
tempora reddit || In medio rescidens (sic) complectitur omnia
Phoebus ». — Seguono i nomi delle nove Muse (e. 12').
(Cfr. Baehrens, Poetae latini minores, num. XXXV ; e Riese,.
Anthol. latina, num. 624; con attribuzione a Catone).
V. Carmi di Giorgio Valagusio per Francesco Sforza duca di Milano.
1. Ad III"* et Excelsum Principem Franciscum Sfortiam incly-
tum Mediolani ducem Georgii Valagusii Carmen. « Matris fata
tu? cecini, Martemque potentem I| Teque favente mihi copia
maior erit » (e. 13).
2. De cita et foelicitate domina Luci^ illustrissimi principis Fran-
cisci Sfortig inclyti Mediolani ducis matris per Georgium Va-
LAGUSSiuM Carmen. « Si quam natorum lustrarunt nomina par-
— 299 — AsHB. 196
tus II Cum sedeat summo Lucia diva polo. Finis ». — Segue un
Disticon « Lucia quae peperit » e un Tetrasticon « Quae genuit
mundo », in onore della stessa (ce. 13' — 19).
3. Ad III"* Principem Franciscum Sfortiam patrem ah Ascanio
carmina pronuntiaia, per presentargli i precedenti carmi del
Valagusio. « 0 pater armorum splendor pacisque repertor || Ut
tibi sint animo carmina grata tuo » (e. 19').
VL GuARiNUS Veronensis nobili viro lacobo Foscaro filio serenissimi
ducis. Venetiarum. « Guàrinus ec. Dies hic mihi profecto festi-
vus 11 prò tuo utere arbitratu. Ex Valle policela. Nonas octo-
bres 1438 » (ce. 19'— 21').
Vn. Tetrastico. « Mille tenet cuneus || vigintiquique maniplus > (e. 21).
VIIL OcTAViAM Carmen. « Trax puer astricto glacie dum ludit in
Ebro II Hoc flamis (s/e) peperi; estera, dixit, aquis » (e. 21'),
(Cfr. Baehrens, Poetae latini minores, num. XLIII, 111, e
Riese, Anthol. latina, num. 664; con attribuzione a Germanico
Cesare, e con un distico di più).
IX. Guarini Veronensis prò illustri ac senatorio viro lohane Nicola-
Salerno funebris oratio. « Quam inanes hominum cogitatio-
nes II durando secula vincet. Dixi » (ce. 22 — 32).
X. Oratio eloquentissimi Guarini Veronensis in e. v. Thomam pre-
fectum presidii Verone. « Quotiens egregia sapientia || deditis-
simos esse ac fore semper intelligat » (ce. 32' — 34').
XL Pro insigni pretore veronensi Paulo Truno oratio edita per
GuARiNUM Veronensem. « Memini, prstor amplissime || laudesque
manebunt » (ce. 34' — 37).
XIL Laudatio Francisci Pisani pretoris veronensis per Guarinum
edita. « Animadverti sepenumero j| et perenni cantate cumules »
(ce. 37—39').
XIIL Oratio elloquentissimi Guarini Veronensis prò nobilli ac pre-
stantissimo eive Paulo Philippo Guanterio ad Marchionem Fe-
rarie hahita, dum ab ipso eques crearetur ut Florentie ad ius
dicendum iusticiamque administrandam tribunalia eonseenderet.
« Maximum me diu tenuit desiderium || reliquos mortales su-
perare contendas ». — In pulchri floris regia Ferarie, xvj ka-
lendas maias 1430 » (e. 40—41].
XIV. Epistola Alexandri Magni regis Macedonum ad suum magi-
strum Arisiotellem de situ Indie et itinerum vastitate. « Semper
memor tui fui || et mei animi industriam, optime Aristotiles,.
ponderes. — Epistola Alexandri de mirabilibus Indie explicit »•
(ce. 42—57').
XV. Aliqua pulcherinia ac elegantissima carmina edita per quem-
AsHB. 196 — 300 —
dam eloquentissimum ac sapientissiiaum philosophum ad ad-
monitionem et cautionem Alexandre Magni Macedonis, quemad-
modum erga populos et exercitum suum se habere debeat. « Indue
mente virum macedo puer arma capesce [] Vixeris, extendes
eternum in secula nomen » (ce. 57'— 59').
XVI. Urbis Verona congratulatio ad magnifici et excelsi domini
Antonii de la Scala inclitum heroem primo genitum dominum
Canem Franciscam Ludooicum. « Expectans iam pridem ex-
pectavi II sicut viseris traditura. Vale mi natorum optime ». —
Segue un tetrastico sul medesimo argomento : « At pater om-
nipotens || hunc qui gaudia donat » (ce. 59' — 61).
XVII. Epistola Plutharci philosophi, congratulatoria Traiano disci-
pulo suo ad imperium sublimato. « Plutarchus Traiano salu-
tem. Modestiam tuam noveram [| auctorePIutharco» (ce. 61 — 61').
XVIII. Due epitaffi-.
1. Per Scipione Africano. « Devicto Animabale {sic), capta Car-
tagine et aucto II Respice res hominum quam brevis urna pre-
mit » (e. 61').
2. Epitaphium dici Augusti imperatoris. « In Macedum {sic) campis
ultus iam Cgsaris umbras || Vix cglum superis, et sydera summa
reliqui » (e. 61').
(Cfr. Riese, Anthol. latina, num. 655).
XIX. (GuARiNUS Veronensis). Ad egregium virum Paullum Jlorenti-
norum eangelarium. « Animadverti sepe, Paule, maiores nostros
in instituendis ludis || Ut penes conterraneum meum Chatulum
est » (e. 62-62').
XX. Ad Vitalem Milianum presidii Verone prefectum. Guarinus
Veronensis edid.it. « Cum alia permulta || abs te delictura sit
oblivio » (ce. 63—64').
XXI. (Guarinus Veronensis!). Ad maiorem suum. « Cum iis qui ali-
qua familiaritate jj et Tacite commissum habeatis. vij° ka. au-
gustas » (ce. 65—67).
XXII. CoLUTius Florentinus.
1. Lucretia Spurii Lucretii Jillia et Collatini Tarquini uxor a
Sexto Tarquino regio Tarquini fillio per vim cognita ec. de-
mum vult se Decidere. Vetat pater et coniunx. « Noli te affli-
ctare Lucretia || qui se nocentum supplitio afficit » (ce. 68 — 69).
2. Altera pars declamationis. Responsio Lucretie. «Nolite me, pater
sanctissime, tuque luce condam mea carior || impudicis licitam.,
fore vitam. — Explicit » (ce. 71' — 71).
XXIII. Guarinus Veronensis doctissimo viro Poggio secreiario apo-
stolico salutem plurimam dicit. ■« Ex hiis litteris quas nuper [|
— 301 — ASHB. 196
et ecclesie sanate dei. Vale. Ex Patavio iiij" nonas quintiles »
(ce. 71—76).
XXIV. GuARiNUS Veronensis suo Chrisiofalo salutem plurimara dieit.
« Si tardior in mittendis || scire opto. Valle. Venetiis nonas
iulias. — Explicit epistola » (e. 76—76').
XXV. LoNATus Patavinus. Carme. « Lingua susurantum funesti
sismatis est fax || Si fuerit fenix, domui mirabilis est lux »
(e. 77).
XXVI. (Guarino Veronese). Orazione. « Superiori tempore, vir ma-
gnifice, cum te buie civitati pretorem designatum accepimus |[
tamen nostri recordationem pie inviolafeque conserves. — Dixi »
(ce. 77-78').
XXVII. Dal greco.
1. Philipus Aristotelli salutem plurimam dicit. « Filium mihi ge-
nitum [[ rerum istarum susceptione » (e. 79').
2. -Éa? Plutarcho. — Alexander Aristoteli felicitatem. « Haud abs
te recte factum est || Malem equidem singulari disciplina quam
potestate prestare. Vale » (e. 79').
(Cfr. Epistolographi graeci, ed. Hercber, pp. 466 e 98).
XXVIII. (Guarino Veronese). Orazione ad lohannem de Firmo comi-
tem. « Hoc tempore, magnifice princeps, cum nuntiatum esset
magnam fortissimorum militum manum in agrum Veronensem
irrumpere || te non probibente necentur » (ce. 79' — 82').
XXIX. Epistola de re uxoria. — Guarinus Veronensis suo Antonio
Corbinello salutem plurimam dicit. « Quanto me gaudio [] vale
neque ama. Venetiis, x° kalendas decembres » (ce. 82' — 85'),
XXX. Frammenti.
1. « Fuere nonnulli, magnifici viri \\ ad mortalium usum aut con-
servandorum aut alendorum * » (e. 85').
2. « * rogavi ut digneris \\ veni ergo ad me, quia est mihi parva
civitas sed honesta, que utrisque sufficiet ». — Domini nostri
lesu Christi responsio. « Dominus autem lesus in baec verba
respondit. Beatus es quia credidisti in me || aliquem de disci-
pulis meis mittam ad te, ut curet te et iustificet » (e. 86).
XXXI. Epitaphia et monumenta edita in honorem, Ciceronis eloquen-
tissimi. Sono dodici epigrammi, ciascuno di tre distici. « Hic
iacet Arpinas manibus tumulatus amici || Serviti© pressa desti-
tuit patriam » (ce. 86—87').
XXXII. PoGius plurimam salutem dicit Guarino Ver ortensi. « Dii ma-
leficiant istis nequissimis |] sed de hiis alias. Vale. Constantie.
Pridie nonas ianuarii » (e. 88 — 88').
XXXIII. Paulus Ver (rasura) salutem plurimam dicit doctis-
AsHB. 196 — 302 —
Simo viro Nieolao Leon{iceno) phisico. « Hodie apud d. Fr.
Card. Fior. |j non dampnare. Vale. Ex Constantia tercio nonas
aprilis. Laus Christo » (e. 89—89').
"XXXIV. Lactantius de Fenice liher. « Est locus in primo foelix
oriente remotus (| Eternam vitam mortis adepta bono. — TsXog. »
(ce. 89'-92').
(Cfr. Baehrens, Poeiae latini minores, nuni. XXXVII).
XXXV; Francisci Fontani hergamensis oratio habiia in funere ma-
gnifici Gatamelat^, capitanei illustrissimi dominii Venefia-
rum. « Vellem magnifici presides || sanguinem suum darent. —
Dixi » (ce. 92'— 100). — (Cfr. il cod. 195, num. V).
Segue un epitaffio in onore del Gattamelata, di otto esametri:
« Dux bello armipotens || tenuere per arma phalanges », i cui
primi quattro sono in fine ripetuti con qualche variante (e. 100).
XXXVI. Guarinus Veronensis illustri Leonelo salutem plurimam
(A Lionello principe d'Este). « Mec ut me tibi incuset I| visse
taceant, vissgque loquantur » (ce. 100' — 102).
XXXVII. Leonelus -És^ensi's suo Guarino salutem plurimam. «Kesierno
die cum inter Cgsaris nostri Commentaria nostro in cubiculo in-
terdiu versarer |i Guarine preceptor amantissime» (ce. 102 — 103).
XXXVIII. Guarino a Lionello suddetto. « Superioribus diebus^ prin-
ceps illustris, cum a Ferraria dulcissima mihi nutrice ymo vero
prò adoptione patria coactus abirem || me humiliter commenda.
Ex Valle Polycela, v idibus octobris 1436 » (ce. 103—104).
XXXIX. Guarinus Veronensis cioi veronensi Madio de Madiis viro
iuriseonsulto salutem. « Cam te magnis in causis || latine verba
faciet. Tu vale perpetuo memor mei. Ferarie, v kalendas
maias 1436 » (e. 104—104').
XL. Leonello d'Este a Guarino. « Et si s?penumero j| et me ut
soles ama. Ex Agro Coparii, iij nonas novembres 1436 »
(ce. 104'— 106).
XLI. Guarino a Lionello. « Quam inter bacchanalia perfectam ioco
fortasse dicis epistulam || genitori me commenda. Ex Verona,
iij nonas decembris 1436 » (ce. 106 — 107).
XLII. Guarinus Veronensis Bartholomeo Piacentino. « Non medio-
crem mihi dubitationem H tuo utitor arbitratu. Vale. Ex Ve-
rona, die vigessimo septimo mensis decembris 1436» (e. 107').
XLIII. Iacobus de Veritate suo Darmiano (sic) de Burgo (Damiano
Borgo) salutem plurimam dicit. « Viri optimi necesariiquemei || ad
tua necessitudinem adiuncseris. Vale, fac me ames » (e. 108).
XLIV. Lo stesso a Bertolameo de Veritate. « Codicillis mais || no-
bis causa sit. Vale, vij" idus novembris » (ce. 108—108').
I
_ 303 — AsHB. 196-197
XLV. Lo stesso a Guarino « Etsi quibusdam meis negotiis et do-
mesticis et rusticis, cum ab urbe foris versatus fui, operam me
diu dedisse et res Ciceronis paulum omisisse per opus fuerit [[
Valete, valitudinem meam diligentissime curabo » (e. 109).
XLVI. Guarino a Iacopo suddetto, « Dicere non possem quantum le-
ticie [| salutem plurimam nuncia Ludovico. Ex Valle Policella,
pridie nonas octubris. — Suprascriptio : Nobili ac erudito iu-
veni lacobo de Veritatibus amico suavissimo » (ce. 109' — 110).
XLVn. Iacopo suddetto a Guarino. « Litteras tuas quas diebus pro-
missis ad Lodovicum caballum dedisti || finem scribendi fatio.
Vale » (e. 110—110').
XLVIII. Guarino a Iacopo. « Incusarem ego te, suavissime lacobe ||
vicissitudinem litterarum sentiamus. Vale, mea suavitas »
(ce. 110'— 112).
XLIX. Bertolameus Veritas Guarino elloquentìssimo salutem plu-
rimam dicit. « Dicere non possem 1| vicissitudinem litterarum
sentiamus. Vale » (e. 112—112').
L. Lettera senza nome d' autore e di destinatario, nella quale è
menzione di Guarino (« Hiis enim sane diebus, cum tecum essem,
ad Guarinum prudentissimum atque optimum preceptorem meum
una venire ad Pollicellam Vallem constitueramus ») « Proh
deum atque hominum fidem |] te negligere mihi persuadebo.
Vale et me vehementius quam facis ama » (ce. 113 — 114').
LI. GuARiNUS suavissimo Batiste salutem plurimam, dicit. « Magna
afferunt mihi iocunditatem (| tua et urbis et agri salutem »
(ce. 115—116).
LII. GuARiNUs Veronensis c. V. Ludovico (Merchenti *?) salutem plu-
rimam dicit. « Unas (a)d Brenzonianum nostrum a te litteras
proxime vidi |j Quod si nimium censes, saltem dilige. Verone,
id. septembris » (ce. 116 — 117).
197 (273. — 205).
Miscellanea latina.
Cartac, sec. XV, m. 0,200X0,140, di carte 95, delle quali le
ultime due sono bianche : tra la e. 85 e la 86 è una striscinola
di carta con qualche traccia di scrittura : la e. 86 è mutila, con
qualche danno del testo. Scrittura italica, di più mani.
Provenienza Gianfilippi, n. 389 (D).
Leg. mod. Laur., in tela con dorso di pelle, scrittovi in oro :
POETICA ET ORATORIA VARIA.
I. Io. Marii Philelphi, artium et utriusque iuris doctoris, aequitis
aurati et poetae laureati, Satyra in vulgus aequitum auro no-
ASHB. 197
— 304 —
(Battista Gua-
« Munificis lani.
tatorum, doctorumque facultatum omnium, comàtumque palati-
norum, et poetarum laureatoram: quos paulo ante Imperator
Federicus insignìoit. « Thura litate lovi, pueri: spargantur
ubique || luncta queunt pestes animatos reddere martes. — Laus
Deo » (ce. 1—4').
II. Maphei Vegii Laudensis Epistola ad Caesarem Sigismundum.
« Salvg spes ital? gentis, salve inclyt? Caesar [| Digna admiratu
laudum monumenta suarum » (ce. 5—6).
III. Ad illustrissimum N{icolaum) Extensem B. G,
RiNi, figlio dell'umanista Guarino Veronese).
princeps Nicolae, kalendis \\ Non animi vires : s^cula nosce
tui » (e. 6).
Seguono tre epigrammi in lode di Guarino veronese, il prima
dei quali porta il nome di Battista. — « Quae per te vixit |[
restat in orbe decus » — « Socrate quam magno [] quem vene-
retur habet ». — « Quantum Romulidg |i vidit Verona Guari-
num » (e. 6').
IV. Laudes Herculis. « Prima Cleonei tollerata erumna laboris |[
Cerberus extremi suprema est meta laboris » ce, 6' — 7).
(Cfr. Riese, Antìiol. lat., num. 641, con attribuzione a Au-
sonio).
V. Epithajìum domini lohannis de Vicecomitibus Arcipiscopus (sic)
Mediolani ad lanuam dominus. « Quam fastus, quam pompa
levis, quam gloria mundi |1 Et lacerent vermes, laniantque un-
dique corpus » (e. 7 — 7').
VI. Francisci Petrarce Epitaphium. « Frigida Francisei lapis \\ re-
quiescat in arce » (e. 7').
VII. In Priamum tonsorem. « Assuetus barbam iuveni tendere so-
nantem [] Si dare divieias tam cito mucro potest » (e. 7').
Vili. Marci Tulii Ciceronis traductio Arati Cilici poetae clarissimi
de signis caelestibus. « Ab love principium magno deduxit Ara-
tus Ij Haee eadem tibi signa dabunt non irrita pisces. — TiXoq »
(ce. 8— 18).
(È di Germanico : cfr. Baehrens, Poetae latini minores, num. X).
IX. Versus competentes unicuique libro (Argomenti dei quindici libri
delle Metamorfosi d' Ovidio, con prologo e conclusione, in versi
esametri). « In Methamorphoseos terquinis Naso libellis \\ Tri-
nus et in trino regnat deus unicus. Amen ». (ce. 19 — 23).
Seguono alcuni versi d' Ovidio: « Orba parente suo 1| si licuis-
set, eram » {Tristium, VII, vv. 35-40); e a altri versi concer-
nenti il medesimo (e. 23 — 23').
X. Carme priapeo (attribuito a Tibullo nell' ediz. di L. Mueller,
— 305 — ASHB. 197
Lipsia, Teubner, 1885; num. lxxxi, p. 116). « Villicus aerarii \\
scis, puto, quod sequitur » (e. 23').
XI. Appunti di mitologia (e. 24).
XII. Interpretazione del vocabolo Alleluia secondo s. Agostino, s. Gi-
rolamo e altri Padri (e. 24).
XIII. Dialogus Petrarca ac Monic^. « Te mihi, meque tibi genus
aetas et decor ^quant || Gaudeo et verbis sum superata tuis. —
Vale » (e, 24').
XIV. OviDii Nasonis poete fiorentissimi de lombardo et lìmaca foe-
Uciter incipit. « Venit ad segetes lombardus : circuit illas I| Non
est res parva : causidici veniant » (ce. 25 — 26).
XV. Epigrama super dicto Aristipi philosophi. B. « Vidit Aristipum
blande meretricis in antro || Sed non inde cito posse referre
pedem » (e. 26).
XVI. Ad Bacchum. « Salvg, magne parens, divum suavissime,
salvg II Efficis, ac sine te gaudia cuncta silent » (e. 26 — 26'),
XVII. Ad Titum Strozum diutius ruri se continentem. « Die mihi
Pieridum cultor, Phebique sacerdos || Me scito haud parve cre-
dere mentis opus » (ce. 26'— 27').
XVIII. OviDii Nasonis de medicamine surdi. « Nec tibi displiceam
quod sim tibi corpore parvus || Ut solis radium patiens assu-
mat in aurem » (ce. 27' — 28).
XIX. OviDius de vetula. « Do capram vini : do bladum : doque legu-
men II Parsque datur peior parti qug cuncta lucratur » (e. 28).
XX. Ad Hieronimum Castellani medieum singularem B. G. (Battista
GuARiNil) Qui docte fugas nigros, Hieronime, morbos || He tibi,
dum scribo, continuere malum » (e. 28').
XXI. Bpitaphium. « Pellides ego sum Thetidis notissima proles [| Quom
pressi hostilem fraude peremptu(s) humum » (e. 28').
(Cfr, Riese, Anthol. lat., con attribuzione a Eustenio).
XXII. Epitaphium in Bertoldum eiusque parentem Tadeum mar-
chionem Extensem. « Bartoldum Extensem Tadei quod ossa
parentis [| Compositos texit princeps hac Borsius urna. —
TeXog » (e. 28 ').
XXXIII. « Flamiger eois Titan surgebat ab oris [| Det tibi successus,
quesso, fortuna perennes. — Finis » (e. 29 — 29').
(Il carme è diretto a un conte e capitano d'armi, ma il titolo
scritto nel margine estremo superiore della pagina è stato
tagliato).
XXIV. Oratio. « Vellem posse tibi calamo, illustrissime Princeps ')
Omnia iussa tibi : quia fulges sidus in orbe » (e. 30 — 30').
XXV. Epitaphium Virgilii. « Mantua me genuit » ec. (e. 31).
Laur. Ashb. — I. 20
AsHB. 197 — 306 —
XXVI, Epitaphium Terencii. « Descripsi mores hominum iuvenuin-
que senumque || Hec quicumque legit : sic puto tutus erit » (e. 31).
XXVII, Carmina composita per Octavianum cantra hemulos Vir-
gilii volentes eius opus comburi. « Ergo ne supremis » ec.
(Ved. il cod. 194, num. XXXIII) (e. 31—31').
XXXVIII. Questus miserabilis funeris Christine puelle luculentissime.
« Tempore qui placido letos redducere cantus || Christina haud
pigeat dicere, pulcra valle. — ^HNIS EST (/. finis est) »
(ce. 31'— 34').
XXIX. L. Lar ARELLus (LODOVICO Lazarello ■?) poeta laureatus Pier io
Ran. S. D. « Qui colis Aonides mecum Ran. Pieri [| Nuntius
et celerem verebere {l. verbere) pungit equum. — Vale —
TsXo? » (e. 34'— 35).
XXX. Ad zelotipias detestandas fenestris appositas carmina qdita.
« Lignea qui primus docuisti addenda fenestris (| Ut surdas au-
res hec habuisset anus » (e. 35).
XXXI. Carmina scripta ad Frodericum imperatorem zV/"* prò Ter-
gestinorum salute. « Romani decus imperii, lux altera mundi ||
Huic voto faveas et tu mitissime Cesar. — Bene vale lector »
(e. 35-35').
XXXII. e. e. Jac. Spi. S. « Laumedonte? non tantum pergama
Troie II Et quem Phoebus amat,Thespiadumquechorus. — TsXoig»
(e. 35').
XXXIII. Camille conquestio ad maritum suum foeliciter incipit, et
ad matronas alloqutio. « (D)iscite foelices quibus est data vita
puell? I Qualis connubii debeat esse fìdes || Plusquam crudelli
iacet hic heu morte Camilla | Fixa latus niveum coniugis ense
ferri {l. feri). — TsXo? » (e. 36—36').
XXXIV. e. e. viro clarissimo AP. « Legimus hostili curatum Tele-
phon basta || Parcarum exorans candida pensa trium. — Bene
vale artis medicine decus inmortale » (e. 36').
XXXV. Ad serenissim,um et christianissimum Venetiarum principem
d. Christophorum Maurum. « Quem sibi prò meritis, excellentis-
sime Princeps |j Inclite adorantem tolle parumper humo » (e. 37).
XXXVI. Antonio da Brognoligo, Poema delle Origini di Venezia,
preceduto da tre epistole dedicatorie.
1. Ad i?'»"'" in Christo patrem d. d. Hermolaum Barbarum Ve-
rone Pontijicem dignissimum. « Pontificum decus Hermoleos ||
quoque notanda linens » (e. 37 — 37').
2. Ad magnijicum d. Hectorem Pasqualigum Verone Pr§torem di-
gnissimum. « Nobilis Hector ades || stirps Oriana domum » (e. 37').
S. Ad magnijicum d. Dominicum Georgium Verona Pr^fectum
— 307 — AsHB. 197
dignissimum. « Dominice quo fulget || doctum subiturus acu-
men » (ce. 37' — 38).
4, De divina origine ftoreniissime Reipuhlice Venetiarum fidelis-
simus suus Antonius Broianicus Veronensis. « Velivoli Regina
maris magnoque potila || Murea pulsantis placide tua limina
servi » (ce. 38—42).
XXXVII. Bartholomeus Cendrata Lodovico Monsilensi salutem.
1. « Aspieis ut passim eircumsonet inclyta cantu |] Et grave
cantanti prescribere Carmen avena » (ce. 42 — 43).
2. « Aspieis ut vani subsibiler aura popelli || Et benefaeta suum
capient aliquando favorem » (ce. 43 — 44).
XXXVIII. Antonii Broianici, Ad ingenuum ac patritium adolescen-
tulum Hermolaum Barbarum Zacharie filium.
1. « Surge puer gravitate senex. Virtutis avite |1 Quos tibi pro-
mendos patriae dives habet » (ce. 44 — 45).
2. « Postquam docte tuos vidit mea musa liquores [] Sive velis
lyrieis te ferret ipsa modis. — TsXoc; » (ce. 45 — 46).
XXXIX. Antonh Broianici, Generoso ae optimo d. Nieolao Baxeio
putrido veneto. « Civitas claris locuplex triumphis || Carmen
oblatum: ferret ipse dignus | Premia vatis » (ce, 46' — 47).
XL. luLii Caesaris Epigramma. « Trax puer, astricto |] caetera, dixit,
aquis » (e. 47).
(Cfr. il cod. 196, num. VIII).
XLI. Io. Marius Phylelfus Kyriaeo Cardarino salutem dicit. « Gre-
cus es, Italicus fac sis, qui greca fateris |] Et donec non sis
isve vel ille, tace» (ce. 47' — 48).
XLII. Ad Reverendissimum apostolicum Protonotarium Federicum
de Saluciis, Iohanis Marii Philelfi Carmen. « Cum scriptura
novos foret hoc mea tempore Clio [} Miratus nostro tempore
digna leges » (e. 48').
(È un'epistola dedicatoria della Satira registrata sotto il
num. I; ed è seguita da questa nota: « Satyra hec sic exor-
ditur: ' Thura litate lovi pueri '»).
XLIII. Io. Marii Philelfi doctoris, equitis aurati, et poete laureati.
Epigramma ad Bartholomeum Girardinum de voluminum suo-
rum numero. « Scire eupis nostro que, Bartholomee, labore |
Carmina diversis scripta voluminibus; | Que mihi prosa fuit
variis mandata libellis; | Sermoque raaternus quot tulit esse
locis [1 Nondum Lastra nomen tenui, modo vita superstes | Sit
mihi : maius erit nomen in orbe seni » (ce. 49 — 50').
(In margine è ripetuta l'enumerazione delle opere del Filelfo,
coi propri titoli).
ASHB. 197 — 308 —
XLIV. Illustrissimo viro exeeUentissimoque principi d. d. Hereuli
Ferarie, Mutine et Regii duci, marchioni Extensi, domino suo
singulari, Petrus Bonus Avogarius felicitatemi perpetuam ae
vitam quam maxime longam optat. (Illustrazione e prognostici
di una cometa apparsa il 13 gennaio 1472). « Maxima morta-
lium suspitio II in occidente depositionem pertendit. — TcXoc »
(ce. 51—53').
XLV. Appunti di astronomia, mitologia e rettorica (ce, 53'— 56').
XLVI. De Atheniensibus ab Alexandro requisitis quod ei Thehanos
restituerent. Casus describitur rei huius. « Cum Alexander || ut
infra patet » (e. 57).
Seguono :
1. Oraiio EscHiNis philosophi. « Reminiscor, Athenienses, Alexan-
drum hac nostra in urbe liberalibus artibus instructum jj si nos
obsequentes supplicesque invenerit » (e. 57).
2. Oratio Demadis philosophi. « Admirans vehementer admiror
quonammodo timiditatem nobis incutiens Eschines in deditio-
nem et potestatem pueri nos monet devenire j| facilius diri-
piat» (e. 57—57').
3. Demostenis Oratio. « Apud vos in questionem verti videor ||
ne similes simus Thebanis » (e. 57').
4. Demostenis Oratio ad Alexandrum Macedonicum prò mitiganda
eius tumida ira in Thebanos. « Nihil habet, Rex Alexander,
vel fortuna tua maius || nullam de laudibus tuis ampliorem
quam eam que hodierno die, cum hoc feceris, consecutus es. —
Laus deo » (ce. 57' — 59).
XLVII. Profezie della Sibilla Erithea; dell'Abate Gioachino, sopra
Genova, Ferrara, la Puglia ec; di Merlino sopra Firenze ec.
« Leonis rugitum || Secretum Brigide visionum » (ce. 59 — 65).
XLVIII. Epitaphium Mechin§ per d. Antonium Panormitham. « Si
steteris paulum, versus et legeris istos || Sed prgter pr^cium nil
mihi dulce fuit. — Finis » (ce. 65' — 66).
XLIX. Carme amatorio. « Lidia bella puella candida || Sic me desti-
tuis iam semimortuum. — Finis » (e. 66 — 66').
L. (Controversia de nobilitate). «Apud maiores nostros || prò somno
vigilie » (ce. 67 — 72').
(Cfr. i codd. 108 e 109).
LI, Lodovici (Cendratae *?) poetae laureati Carmina. « Sint, Lodovico,
dei II gratius esse nihil » — Supradicti carmina. « Quos mihi
misisti prestans, Hieronime, cancros || Utere arbitrio (variante:
ad arbitrium), dulcis amice, tuo (variante: tuum). — Vale »
(e. 72').
I
— 309 — AsHB. 197
LII. Domande e risposte di scienza naturale, di filosofia, di morale ec.
1. « Quid est Deus immortalisi Mens incontemplabilis || Quid
est quod non sinit hominem fieri lassuml Lucrum. — Finis»
(ce. 73—75').
2. « Interrogatus Plato in quid sapientia adisci posset, ait: in non
expectando quae evenire non possunt, nec de pr^teritis recor-
dari |J Interrogatus, in quo quis possit gratiam principum et
dominorum obtinere, ait: Sequere voluntatem suam. Si vero
sapientis, que ad rem non pertinent vel contra rationem sunt,
ostendere non obmittas. — Finis » (e. 76 — 76').
LUI. Gestorum in oppugnatione Rhodi (1480) Epitìioma. « Rhodi
oppugnationis descriptionem succinte excerptam || hanc victo-
riam coelo demissam esse » (ce. 77 — 78).
LIV. Invettiva contro Antonio Panormita. — Luxibus et calamo na-
tura laesor iniquus \ Antonius Siculus hec sibi dieta notet.
« Nimis horrendum, nimis o vitabille monstrum || Infectis si
prompta detur medicina salubris » (ce. 79 — 84).
LV. Ad lohannem Compagnum, illustrissimi Dueis Borsii scribam,
gratiarum actìo prò lepore. « Ad nos auritum leporem, Com-
pagne, dedisti II Quam nostri clarum phoedus amoris erit »
(ce. 84'— 85).
LVI. Epigramma eiusdem de mulla Borsii. « Omnia nata ferrunt
similata creantibus esse || Quam matri nequeas, nec similare
patri » (e. 85).
LVII. Epigramma in Cristophorum Verone repente factum poetam.
« Esiodus musa laurum tradente momordit || Invasit quarto
nempe poeta di? » (e. 85).
LVIII. Macer poeta, de Achate lapide. « Rex Pirus {sic) digito ges-
sisse fertur Achatem || Naturae et non artis opus, mirabile dictu »
(e. 85').
LIX. Epitaphium Seneeae in morte. «Cura labor meritum » (e. 85').
(Cfr. Riese, Anthol. lat., num. 667).
LX. Versus La[ctantii, de Fenice]. « Est locus in primo foelix
or[riente rejraotus || Aeternam vitam mortis adepta bono. —
Explicit Poenix Lactancii » (ce. 86 — 90 ').
(Cfr. il cod. 196, num. XXXIII).
LXI. Claudianus de Phoenice incipit. « (O)cceani summo circum-
fluus equore lucus |1 In te dire legunt, nec ius habuere no-
cendi. — TeXco? » (ce. 90'— 91').
LXII. Plinius de Phoenice, libro x", capitulo secundo (Naturalis
Historiae). « Etiopes atque Indi || Sed que falsa esse nemo du-
bitai t. — TeXo? » (e. 92—92').
ASHB. 197-198 — 310 —
LXIII. AusoNius {de membris). « Indicai in pueris septemnia novus
dens Ij Fondere sub quanto nostro moderatur (iter) pes » (e. 92'),
(Cfr. AusoNii, 0/)asc?a/a,ed. R, Peiper, Lipsia 1886, pag. 159-160).
LXIV. Elegia. « Heu poterit tantum fortune livor iniquae | Ut mihi
sit Veneta nullus in Urbe locus"? |1 Quod rogo, per manes facias
ac ossa parentis | Per Phoebum, castos Aonidumque coros. —
Vale » (ce. 92'— 93).
19.8 (275. — 207).
Epistole di Falaride, di Marco Bruto, di Diogene
tradotte dal greco ec.
Cartac, sec. XV, m. 0,208 X0>14:0, di carte 78, delle quali la 71
è bianca. Scrittura italica, tutta di una mano : scritto a Pirano
d'Istria nel 1471 (ved. a ce. 43', 49', 70').
Provenienza Giaufìlippi, n. 395 (D).
Legatura mod. Laur,, in tela con dorso di pelle, scrittovi in
oro: PHALARIDIS ETC. EPISTOLAE.
I. Epistolae Phalaris (sic) per Dnm Franciscum Aretinum de gr^co
in latinum traduci^.
Sta innanzi una lettera dedicatoria del traduttore (Francesco
Marsuppini) a Malatesta Novello. « Vellem, Malàtesta Novelle ||
Sed iam Phalarim audiamus » (ce. 1 — 3).
(Di ciascuna lettera diamo il principio, e dove sussista o sia
leggibile, il titolo secondo il cod.; dove questo manca o per l'umi-
dità della carta è illeggibile, lo sostituiamo secondo l'edizione
degli Epistolographì graeci dell' Hercher, racchiudendolo tra
parentesi; della quale edizione riferiamo pure in maiuscolette
romane il numero corrispondente di ciascuna lettera).
1. {Lyeinó). « Polycletus Messenis » (i) (e. 3).
2. {Polyeletó). « Nescio quid de te » (lxx) (c. 3').
3. {Eidem). « Liberavi tui gratia Calleschrum » (lxxi) (c. 4).
4. {Messanis). « Audio vos Polycletum » (xxi) (e. 4).
5. Megar... {Eisdem). «Non ignorabam » (lxxxiv) (c. 4').
6. {Megareis). « Non queror de ingratitudine vestra » (ii) (e. 5).
7. {Tyrseno). « Si eos qui necessario » (ni) (e. 5').
8. Cleostrato {Zeuxippo, Hercher). « Filio tuo propter iuventam »
(VI) (e. 5').
9. {Cleostrato). « Admodum mihi risu dignum » (ix) (e. 5').
10. {Megacli). « Et equos tibi ad pugnam » (xi) (e. 5').
— 311 — AsHB. 198
11. {Emnìd^) {Aglao, H,). « Thesauros nostros » (xii) (e, 6).
12. (Eumelo). « Quum neque videatur » (xiv) (e. 6).
13. {Herodico). « Alius iniuria affectus » (xiii) (e. 6).
14. Amphinomo {Aristophonti, li.). « Opera tua » (xvi) (e. 6).
15. Erythiae {Amphinomo, H.). « Quom in bonos viros » (xvii)
(e. 6'). ^
16. {Erythiae). « Et meam gratiam » (xviii) (e. 6').
17. Eidem (Paurolae, H.). « Maxime utrumque parentem » (xix)
(e. 6').
18. {Eidem). « Qu§ a patre in filios » (xx) (e. 7).
19. {Erythiae). « Si nostra tyramnidis » (lxix) (c. 7').
20. Eidem {Paurolae, H.). « Coronam abs te » (xl) (c. 7').
21. Paurol§ filio. « Quom Himeram » (lxvii) (c. 8).
22. Camarinensibus. « Et in Gelliam misi et ad Leontinos » (cxviii)
(C.8').
23. Licino (precede la parola Leontinis cancellata). « Non recte
in Leontinorum contiene » (iv) (e. 9).
24. {Leontinis). « Si meum contra vos bellum » (v) (e. 9).
25. {Hieronymo, H. — Nel cod., a mezzo la lettera, e. 9', è l'in-
dirizzo Leontinis). « Rogasti me quibus adductus rationibus »
(cxii) (e. 9).
26. Nichoph[emo . . .] M[ene]macho {Leontinis, H.). « Leonidam, quem
res meas exploraturum » (lui) (c. 9').
27. {Nicophemo). « Quos in Leontinorum contione » (xcvi) (e. 9').
28. Eidem {Timonacti, H.). « Vici bello Leontinos » (lxxxv) (c. 9').
29. Pythagorae {Sameae, H.). « Quom mores tuos » (viii) (e. 9').
30. Tho[raci] {Pythagorae, H.). « Phalaridis tyramnis » (xxiii)
(e. 10).
31. A..p... {Thoraei, H.). « Utrum me ipsum » (xxiv) (e. 10').
32. Nicaeneto {Aristophonti, H.). « Temeritas et iuventutis » (xxvi)
(e. 10').
33. Antimacho {Nicaeneto, H.). « Quod s?penumero patri tuo »
(cv) (e. 10').
34. Aristomeni {Antimacho, H.). « Si reddere mutuum » (xxvii)
(e. 11).
35. ..nophit.. {Aristomeni, H.). « Noli ?gre ferre vulnera» (xxviii)
(e. 11).
36. Cathanijs {Xenopithi, H.). « Non me pertubant calumni? »
(xxix) (e. 11').
37. {Catinensibus). « Quom ad me cives vestri » (xxx) (e. 11').
38. {Catinensibus). « Vos fortasse satis mihi p^nas dedisse » (civ)
(e. 11').
AsHB. 198 — 312 —
39. Poli[gnoto\ {Critodemo, H.). « Boni amici offitium » (xxxii)
(e. 12).
40. (Polygnoto). « Et donare tibi » (xxxv) (e. 12).
41. (Axioeho, H.). « Gloriari profecto de nobilitate » (cxx) (e. 12).
42. Epi[charmo] {Demoteli, H.). « Ignosco tibi quod ita me admo-
neas » (xxxvm) (e, 12').
43. Eidem (Epicharmo, H.). « Quum et Demotelis de deponenda
tyramnide » (lxi) (c. 12').
44. Hyppolycioni {Epicharmo, H.). « Sufficis solus nobis » (xcviii)
(e. 13).
45. Eidem {Hippolytioni, H,). « Aditum tibi ad me » (xli) (c. 13).
46. Nicee {Eidem, H.). « Si accepta ex tuis moribus coniectura »
(XLIl) (e. 13').
47. Adimanth[ó] {Niciae, H.), « Eisdem de rebus » (xliv) (c. 13').
48. Segestensibus {Adimanto, H.). « Audio tibi esse cum fratre con-
troversiam » (xlv) (c. 13').
49. Antisteni et Theotimo {Segestanis, H.). « Nolite meos exules »
(XLVI) (c. 13').
50. Minathi (senza titolo in H.). « Ex iis qu? misi muneribus »
(XLVII) (e. 13').
51. Eidem {Menemacho, H.). « Non te pgniteat » (xlviii) (c. 14).
52. Epistrato. « Non secus quam ad fortunatum » (xlix) (c. 14).
53. Onebori {Onetori, H.) « Et tu et omnes amici » (l) (c. 14).
54. Isenico {Eteonico, H.). « Aliorum qui me leserunt inimicitias »
(li) (c. 14).
55. [Timos]theni. « Castellum quod dum oppugnaretur » (lv) (c.l4').
56. Abaridi. « Audio te clarorum virorum » (lvi) (e. 14').
57. Aristoloco, al. Orsiloco {Orsiloeho, H.), « Si propterea quod
Pithagoras » (lxxiv) (e. 15).
58. Egesippo. « Tu fortasse et alii consanguinei » (lxxvu) (c. 15).
59. Antonee {Autonoae, H.). « Argentum tibi nihil » (xcv) (e. 15').
60. Clisteni. « Non quod multi solent » (ex) (e. 16).
61. Leontidae. « Multis usus es ad Camarinenses » (lxxv) (e. 16').
62. E[nn]ensibus. « Ego me vobis libertatis auctorem » (cxlviii)
(e. 16').
63. Eisdem. « Ex tot pecuniis » (cxxxvii) (e. 17).
64. Eisdem. « Non largita pecuni? pgnitentiam » (lxxxi) (c. 17').
65. Hyeroni. « Quum multa de te » (lxxxvi) (c. 18).
66. Aristeneto. « Non iniquo animo senectam fero » (lxxxvii) (c. 18).
67. Melitensibus. « Persuaserunt mihi legati vestri » (lxxxviii)
(c. 18).
68. Eisdem. « Non laudum vestrarum » (cxvii) (e. 18').
n
— 313 — AsHB. 198
69. MenesìcU. « Fortuna tua admodum » (xc) (e. 18').
70. Alcandro. « Neque tu neque homirium quispiam » (xci) (e. 19).
71. Lisino. « Non cessabis ab insania » (xcvii) (e. 19).
72. Cebroni. « Quid tandem nostros mores » (xcix) (e. 19).
73. Enthemeno {Euetemoni, H.). « Nihil in iis mentitus es» (e) (e. 19').
74. Cleohulo. « Non persuasisti Camarinensibus » (ci) (e. 19').
75. Cleodico. « Admodum gravia contra nos » (cu) (e. 20).
76. Neolaid^. « Nihil gravius in te » (lxxxix) (e. 20).
77. Polluci. « Admirari ex tuis epistolis » (xxxiv) (e. 20).
78. Eidem. « Non gravius iniuriam » (evi) (e. 20').
79. Eidem. « Qui contra nos » (cxxiv) (e. 20').
80. Enguensibus {Enguinis, H.), « Neque causam quare iuste vos »
(e vii) (c. 20').
81. Nìcippo. « Quod dona nostra acceperis » (cxi) (e. 21).
82. Nichareho. « Non cogis Camarinenses » (cxiv) (e. 21).
83. Leontiad^ [Leonii, H.). « Non hac dumtaxat epistola » (xxv)
(e. 21).
84. Thimosteni. « Militum pars in castello » (lxii) (c. 21).
85. Eleomenidi {Cleomenidae, H.). « Munera tibi » (xxxvi) (e. 21').
86. Go.... {Gorgiae, H.). « C§teras epistolae tue particulas »
(xxxvii) (e. 21').
87. Ausicli al. Philodemi {Nausieli, H.). « Quod iam s?penumero »
(Lix) (c. 22).
^. Lacryto. « Quoniam prò huiusmodi spe » (cxxv) (e. 22).
89. Eidem. « Et tuarum promissionum (cxxvi) (e. 22).
90. Eidem. « Quod filli tui obitum » (x) (e. 22').
91. Lisicli. « Non admiror quamobrem » (cxxiii) (e. 23).
92. Timol[ao]. « Non peccare merito » (cxxix) (e. 23).
93. Phedimo. « Persuasi sumus iam tertium » (cxxx) (e. 23).
94. Agesylao. « Telisippe ?gre mihi ferre » (cxxxii) (e. 23').
95. Polinestori. « Multa et magna nobis testatur Lacrytus »■
(cxxxiii) (e. 23').
96. Eidem. « Miravisti nostras minas » (cxxxiv) (e. 24).
97. Eidem aut Lisandro. « Pr^venimus qu? misisti » (cxxxviii)
(e. 24).
98. Arimacho. « Non ?gre ferimus calumnias » (cxxxix) (e. 24).
99. Polistrato. « Et ad alios omnes amicos » (xxxix) (e. 24').
100. Eidem. « Ego eorum memini » (cxl) (c. 24').
101. Astiphalensibus. « Nullo me malori dolore » (cxix) (e. 25).
102. Atheniensibus. « Venit ad nos faber » (cxxii) (e. 26).
103. Theleclide. « Tua quadam ipsius sententia » (lxvi) (c. 28).
104. Niceo. « Non videtur tibi » (cxv) (e. 28').
ASHB. 198
— 314 —
105. Cleomedonti. « Tu me ut audio » (cxvi) (e. 28').
106. Lamacho. « Septem iis et triginta » (cxui) (e. 28').
107. Tunandro. « Quod in presentia Camarienses » (lxxxii) (c. 28'),
108. Eidem. « Contiones tu? ad Camarinenses » (cxxxvi) (e. 29).
109. Eipistrato. « Noli me ad tui ultionem » (cxxvii) (e. 29').
110. Eripheto {Aristophonti, H.). « Noli recensere » (cxxviii) (e. 29').
111. Agemer tho. « Sensi mus tandem Agemorte quo pacto » (cxli)
(e. 29').
112. Teucro. « Aristomeni tuo ager » (xliii) (c. 30').
113. Phllodemo {Teucro, H.). « Philodemi uxorem Cleenetam »
(CXLII) (e. 30').
114. Cleoneto et Theamo {Cleaenetae, H.). « Philodemi peregre na-
vigatio » (cxLiii) (e. 31').
115. Hymerensibus {Teucro, H.). « Philodemi fili? nuptias » (cxxxv)
(e. 32').
116. Stesichoro {Phìlodemo, II.). « In magna mihi stultitia versari
videris » (cxxxi) (e. 33),
117. Eidem {Cleaenetae et Theano, H.). « Vestram benivolentiam »
(lxxx) (c. 33).
118. Eidem {Himerensihus, H.). « lussimus vobis ut Stesicorum » .
(cxxi) (e. 33').
119. Hymerensibus {Stesichoro, H.). « Audio te mirum in modum »
(cix) (e. 34).
120. Eisdem {Stesichoro, H.). « Ty ramni sumus, Stesichore » (xciv)
(e. 34').
121. {Stesichoro). « Audio te Aluntium et Alexium profectum »
(xcii) (e. 35).
122. {Himerensihus). « Stesichorum et Cononem » (cvni) (e. 35).
123. {Himerensihus). « Profecto vobis, Himerenses » (lxxxviii) (c. 35').
124. {Himerensihus). « Liberavimus Stesichorum, Himerenses, et qu?-
cumque » (xeni) (e. 35').
125. {Stesichoro). « Oleum non tui sed nepotis » (cxlv) (c. 36).
126. {Stesichoro). « Tu de nobis, Stesichore » (cxlvi) (e. 36').
127. {Eidem). « Noli curare Stesichoro » ('cxlvii) (c. 37).
128. {Androcli). « Ego quidem consulto » (xxii) (e. 38').
129. {Aristoloehó). « Si idcirco contra me » (lxiii) (c. 38').
130. (Stesichoro). « Nicocles Syracusanus » (lxxviii) (c. 38').
131. {Nicocli). « Misimus ad Stesichorum » (cxliv) (c. 39').
132. (Stesichoro). « Quod carmina prò Cleariste » (lxxix) (c.
133. (Pelopidae). Quod me rogas ad Stesichorum » (lxv) (e.
134. (Stesichori liberis). « Maeroris vestri, fili? » (ciir) (e. 41).
135. (Teucro). « Captivorum pr?tia qu? a Taurometanis » (xv) (e. 42).
— 315 — AsHB. 198
136. Filiahus Stesiehori. « Taurometani prò quibus ad me scribitis »
(xxxi) (e. 42).
137. Ctesippo. « Neque primum cum Tauromenitanis » (xxxiii) (e. 42').
138. (Himerensibus). « Ego quidem omnia Stesiehori gratia jj quam
quo ammiserii laudem consequuturam » (liv) (c. 43 — 43').
Segue questa nota: « Finis, — x kal. martias. M°cccc''lxxj°. —
Pyrrhani » (e. 43').
II. Epistole di Marco Bruto, tradotte di greco in latino da Teo-
doro Gaza.
Precede una lettera dedicatoria del traduttore: Theodorus
Gazi Gaspari sai. pi, dicit. « Feci, mi Gaspar, quod a me pe-
tisti II Vale et lege » (e. 44).
1. Pergamensibus. « Pecunias Dolobelle » (Hercher, i) (e. 44').
2. Eisdem. « Quod pecunias » (ni) (e. 44').
3. Eisdem. « Dolobell? nobis hosti (vii) (c. 44').
4. Eisdem. « Redditum est mihi » (ix) (e. 44'),
5. Eisdem {Rhodiis, H.). « Canthios qui a nobis defecerant »
(xi) (e. 45).
6. Bitinijs (Cois, H.). « Rhodus iam Cassio » (xiii) (e. 45).
7. Eisdem. « Ut ager incultus » (xv) (e. 45).
8. Eisdem. <.< Accepi ex eis » (xxix) (e. 45').
9. Tralianis. « Si quom in agro vestro » (li) (c. 45').
10. Eisdem. « Quod ante ad vos scripsi » (lui) (c. 45').
11. Eisdem. « Nunciatum est mihi Menodorum » (lv) (c. 46).
12. Eisdem. « Pecunias quas Dolobella » (lvii) (c. 46').
13. Patarensibus. « Damasippum classis Rhodiorum » (xvii) (e. 46').
14. Canensibus {Cauniis, H.). « Benivoli erga nos » (xix) (e. 46').
15. Eisdem. « Officia qu? subditi » (xxxi) (e. 46').
16. Saniis (Samiis, H.). Il cod. dà di questa lettera un doppio testo:
« Consilia vestra cum negligentia || quis eorum sit finis, ani-
madvertite ». — « Vos et negligenter deliberate || Quis rei
huiusmodi finis sit, cogitate » (lxix) (e. 47).
17. Ciricenis {Cyzicenis, H.). « Arma qug portari » (xxxv) (e. 47).
18. Eisdem. « Recepimus arma » (xxxvii) (e. 47).
19. Eisdem. « Venerunt ad me legati » (xxxix) (e. 47').
20. Smirneis. « Subditorum animus » (xli) (c. 47'),
21. Mirnensibus {Myrensibus, H.). « Xantii capti nos» (xliii) (e. 48).
22. Eisdem. « Societas vestra » (xlv) (c. 48).
23. Milesijs. « Nec pecunijs carere » (xlvii) (c. 48).
24. Eisdem. » Si arma habentes » (xlix) (c. 48).
25. Licinijs {Lyciis, H.). « Tormenta qu? apud vos » (xxi) (e. 48').
26. Eisdem. « Machinas veslras » (xxiii) (e. 48').
AsHB. 198 — 316 —
27. Eisdem. « Xanthij quum per amentiam » (xxv) (e. 48').
28. Eisdem. « Xanthios profugos » (xxvii) (e. 48').
29. Bi[thy]nis. « Nemo ferre debet moleste » (nx) (e. 48').
30. Eisdem. « Misi ad vos Aquilana » (lxi) .(c. 49).
31. Eisdem. « Aquila me litteris » (lxhi) (c. 49).
32. Eisdem. « Qui inviti suam operam » (lxv) (c. 49').
33. Eisdem. « Naves quo numero » (lxvii) (c. 49').
34. Dame. « Armis et pecunia opus est: aut mitte aut nega »
(xxxin) (e. 49').
Segue questa nota : «ix. kal. mart. 1471. — Pyrrhanj » (e. 49').
IH. DiOGENis philosophi Epistola in latinum traduct^.
1. Chraiheti {Melesippo, H.). « Audio quod iniquo animo » (Her-
cher, xx) (e. 50).
2. Megastheni {Apolexidi, H.). « Multa que perg nostr? oneri
erant abiecimus » (xiii) (e. 50). ^^_
3. Melesippo. « Non videntur mihi » (xli) (c. 50). ^1^
4. Antipatro. « Asseris ut audio » (xv) (e. 50').
5. Apodixio {Apolexidi, H.). « Petii abs te domum » (xvi) (e. 50').
6. {Amy riandrò). « Non idcirco parentibus » (xxi) (e. 51).
7. (Antalcidae). « Audio te ad nos scribere » (xvn) (e. 51).
8. (Agesilao). « Adeo mihi vita incerta est » (xxii) (e. 51).
9. (Lacgdae). « Significas mihi Macedonum » (xxiii) (e. 51').
10. (Alexandre) « Si vis bonus et benignus videri » (xxiv) (e. 51').;
11. (Apolexidi). « Rogarunt me Megarenses » (xvni) (e. 51').
12. (Rheso). « Arinicus (/. Phrynichus) Lariseus auditor noster »
(xLvni) (e. 52).
13. (Antipatro). « Reprghendis vitam nostram » (xiv) (e. 52).
14. (Anaxilao). « Pytharogas Euforbium Pantifilium (/. Panthi fi-jH
lium) » (xix) (e. 52). ^
15. (Anniceridi). « Macedoni (Lacedaemonii) contra nos » (xxvii)
(e. 52). «
16. (Hicetae). « Veni, mi Pater, Athenas » (xxx) (e. 52'). ^™
17. (Phaenylo). « Ascendi post certamen in Olympia » (xxxi) (e. 53').
18. (Aristippo). « Audio te contra nos exerceri » (xxxii) (e. 54'). ^^È
19. (Phanomacho). « Sedebam in theatro » (xxxiii) (e. 55). "^
20. (Olympiadi). « Noli dolere cum familiaribus » (xxxiv) (e. 56).
21. (Maronitis) « Recte fecistis quod civitatis nomen » (xliii) c. 56').
22. (Orateti). « Audivi te universum (ix) (e. 57).
23. (Metrocli). « Non solum panis » (xliv) (c. 57).
24. (Metrocli). « Noli Stole Metrocles » (x) (e. 57').
25. (Timomacho). « Veni Zizicum » (xxxvi) (e. 58).
26. (Perdiccae). « Pudeat te eorutn qu? mihi minaris » (xlv) (c.59').
— 317 — AsHB. 198-199
27. {Monìmó). « Quom Epheso profectus essenti » (xxxvii) (e. 60).
28. (senza titolo in H.). « Quom certamina longius » (xxxviii) (e. 61').
29. {Orateti). « Et ad statuas qu? in foro sunt » (xi) (e. 62').
30. {Eidem). « Multi enim brevein et facilem viam » (xii) (e. 62').
31. {Monimó). « Cur§ tibi sit ex hac vita migratio » (xxxix)
(e. 63).
32. {Eugnesio). « Veni Megaris Corynthum » (vm) (e. 64).
33. {Charmidae). « Captiones mihi et fallacias » (l) (c. 64).
34. {Fiatoni sapienti). € Abominaris pallium meum » (xlvi) (c. 64').
35. {Zenoni). « Neque uxor ducenda est » (xlvii) (c. 65).
36. {Hipponi). « Hortaris me ut ad te scribam » (xxv) (e. 65').
37. {Hicetae). « Non moleste fero, Pater, quod canis appellor »
(vii) (c. 65').
38. {Sinopensibus). « Vos me exilio damnastis » (i) (e. 66).
39. {Antistheni). « Quom ex Epheso » (ii) (e. 66').
40. {Orateti). « Quum Thebas proficiscereris » (vi) (e. 66').
41. {Hipparchiae). « Delector desyderio tuo » (ni) (e. 67).
42. {Antipatró). « Noli nos reprehendere » (iv) (e. 67).
43. {Perdiccae). « Si contra gloriam pugnare vis » (v) (e, 67').
44. {Diogenes canis Alexandre). « Scripsimus ad Dionisium » (xl)
(e. 67').
45. (senza titolo in H.). « Malus Averce sui ipsius cognitionem
dicit » (xLix) (e. 68').
46. (senza titolo in H.). « Salus bis qui grgci appellantur » (xxviii)
(e. 69).
47. {Epimenidi). « Diogenes Epimenidi [| polliceri autem facile »
(LI) (c. 70').
Segue questa nota : « M°cccc°Lxxj''. viiij°. kl. novembr. — Pyr-
rhanj » (e. 70').
IV. Sermone matrimoniale. « Nuptias verbis extollere cupientes || ad
paratam sibi gloriam contendat » (ce. 72—78).
199 (276. — 208).
F. Petrarca, Epìstola consolatoria al cardinale
Giovanni Colonna.
Cartac, sec. XV, m. 0,209 X 0,155, di carte 10, delle quali le
ultime tre sono bianche: frammento d'un codice di maggiore esten-
sione, come si ricava dall'antica numerazione delle carte 202-208,
corrispondenti alle attuali 1-7. Scrittura umanistica.
ASHB. 199-200 — 318 —
Provenienza Gianfilippi, n. 398 (D): nell'antica copertura di
cartoni rimane anche il num. rosso 345.
Legatura mod. Laur., in cartoni, con dorso di pelle, scrittovi
in oro: petrarchae epistola.
Francisci Petrarchae Epistola consolatoria ad Ioannem de Columna
Cardinalem, super fratrum mortibus. « Impia mors quotiens
oculos calamuau^e fatigas || Praemissos fratres, et pignora
chara sequemur » (ce. 1 — 7).
200 (277 — 209)
Lettere politiche di Leone X, scritte da Pietro Bembo.
Cart., sec. XVII, m. 0,200 X 0,135, di carte 78, numer. raod. :
la numerazione originale, fatta dallo stesso scrittore del codice, è
a pagine, che sono 150: la pag. 1 corrisponde alla e. 3 della nu-
meraz. moderna: le ce. 1-2, salvo due brevi note, sono bianche.
Provenienza Gianfilippi, n. 399 (D). — Nota a e. 2 : « Loci
Cappuccinorum Verone ».
Legatiira mod. Laur., in tela, con dorso di pelle, scrittovi in oro:
P. BEMBI EPISTOLAE.
Petri Bembi Epistolae ineditae ab antiquo ms. desumptae.
(Questo titolo è a e. 1. — Riordiniamo le lettere per ordine
cronologico, conservando tra parentesi il numero d' ordine dato
alle medesime dal trascrittore).
1. — 1514, gennaio 28, Santa Severa (diocesi Portuense). —
(1). Heloetiis super deliberatione f^deris. « Ex litteris venera-
bilis fratris En. Episcopi Verulani » (ce. 3 — 4).
2. — 1514, aprile 28. Roma. — (2). Regi Catholico in favorem
Dueis Urbini. « Mittit ad Maiestatem tuam » (e. 4—4').
3. — 1514, settembre 30. Roma. — (3). Regi Christianissimo prò
lohanne de Rocca/orti ejus nuntio. « Dilectum filium » (ce. 4' — 5).
4. — 1514, novembre 3. Roma. — (7). Imperatori. Pro pace cum
Christianis hostibus ineunda. « Audita ea Victoria » (ce. 8 — 10).
5. — 1514, novembre 12. Roma. — (4). Communitati Mutin§, ut
dent possessionem illius Civitatis Fabiano Lippo Commissario.
« Egimus eum eharissimo in Christo fìlio nostro Maximiliano »
(e 5-5').
6. — 1514, novembre 12. Roma. — (5). Fabiano Lippo de Firmo
Commissario super capienda possessione Cioitatis Mutin^. « Di-
lecte Filij. Cum non minoris esse gloria » (ce. 5'— 6).
7. — 1514, novembre 12. Roma. — (100). Pro retinendis certis
hominibus « Omnibus et singulis etc. Prgcipimus mandamus-
que » (e. 75').
— 319 — AsHB. 200
8. — 1514, novembre 30. Roma. — (6). Electoribus Saeri Im-
perii super universali pace inter Christianos Prineipes conci-
lianda. « Quantam quantumque formidabilem » (ce. 6 — 8).
9. — 1514, dicembre 27. Roma. — (8). Imperatori super pace tra-
ctanda. « Etsi per litteras » (ce. 10 — 12).
10. — 1515, gennaio 17. Firenze. — (17). Regi Cafholico et Prin-
cipibus. De re Ungarica. « Charissime et. ce. Ab exemplo lit-
rarum charissimi in Christo fìlii nostri Wladislai Ungari? et
Boemi? Regis » (ce. 21'— 23).
Segue una Nota, dalla quale si ricava che lettere simili, con
qualche variante, furono spedite ai re d'Inghilterra, di Porto-
gallo, di Francia e all'Imperatore eletto: i singoli indirizzi, e le
varianti, sono poi riferite sotto numeri distinti, come appresso :
11-14. — 1515, gennaio 17. Firenze. — (18). Regi Angli§ (e. 23).
» » (19)- Rsgi Portugali^ (e. 23).
» » (20). Regi Francia (e. 23).
» » (21). Imperatori (e. 23—23').
15. — 1515, febbraio 24. Roma. — (9). Cardinali Gurcensi super
conventu Posoniano. « Quoniam certiores facti sumus » (e. 12 — 12'),
16. — 1515, marzo 27. Roma. — (10). Facultas revocandi a mu-
nere Legationis Episcopum S. Andrej. « Venerabiles Fratres
salutem etc. Deputavimus nuper » (e. 13).
17. — 1515, marzo 29. Roma. — (14). Archiepiscopo Eboracensi et
Episcopo Unitornensi (1. Wintonìensi) super reooeatione a munere
Legationis Episcopi S. Andrej. « Etsi existimamus » (e. 20 — 20').
18. — 1515, aprile 19. Roma. — (H)- Archiepiscopo S. Andrej
inhibetur ne utatur de Legatione. « Venerabilis Frater salutem.
Licet Fraternitatem tuam » (e. 13 — 13 '}.
19. — 1515, aprile 27. Roma. — (12). Conjirmatio Capitulorum,
Cioitatis Piacenti^. Dilectis Filiis Prioribus et Communitati
Cimtatis nostrq. Piacenti^. « Dilecti filli. Elidei et devotionis ve-
str? ». — Segue il Tenor capitulorum., che sono diciotto, e por-
tano la data del 13 gennaio (ce. 13' — 19').
20. — 1515, aprile 27. Roma. — (13). Regi AngliQ super rebus
Archiepiscopi S. Andrej. «Intelleximus ex litteris» (ce. 19' — 20).
21. — 1515, maggio 17. Roma. — (15). Latino luvenali super
discordia inter Duces Mediolani et Genu^. « Cupientes ut su-
spitiones » (ce. 20' — 21).
22. — 1515, maggio 17. Roma. — (26). Duci Mediolani, ut adhì-
beatfidem. verbis Latini luvenalis. « Cupientes ut quascumque
seu suspiciones seu simultates » (e. 25 — 25').
23. — 1515, maggio 22. Roma. — (16). Vieeregi Neapolitano, ut
AsHB. 200 — 320 —
pr^beat auxilìum Cioitatibus Piacenti^ et Parmg. « Perlatum
ad aures nostras » (e. 21 — 21').
24. — 1516, agosto 9. Roma. — (27). Alberto Pio Carpi Corniti
et Domino, Cesare^ Maiestatis apud Sanctam Sedem Oratori.
Confirmatio certarum exemptionum. « Dilecte filij saluterà etc.
Licet ut accepimus » (ce. 25' — 26').
25. — 1515, agosto 9. Roma, — (22). Duci Urbini, ut perveniat Pla-
eentiam cum militibus suis. « Etsi non dubitamus » (ce. 23' — 24).
Segue una nota dalla quale si ricava essersi scritta una
lettera simile a Marcantonio Colonna, ut Veronam eat (e. 24).
26. — 1515, agosto 21, Roma. — (28). Lucq de Burgo Commis-
sario. De consignandis spoliis quondam Episcopi Tudertini Do-
mino Alderio eiusdem successori. « Dilecte filij salutem etc.
Vacante diebus prgteritis Ecclesia Tudertina » (e. 27—27').
27. — 1515, agosto 27. Roma. — (25). Regi Francorum. De reditu
Domini de Villabrama. « Redit ad Maiestatem tuam » (e. 25).
28. — 1515, settembre 28. Roma. — (23), Duci Sabaudi^ in re
f^deris cum Rege Gallorum. « Intelleximus a venerabili fratre
Episcopo Tricarieensi » (e, 24),
29. — 1515, settembre 28. Roma. — (24). Regi Francia super fe-
dere ineundo. « Capita f^deris » (ce. 24' — 25).
30. — 1515, novembre 23. Montevarchi (diocesi di Fiesole). —
(29). Dilectis jiliis Helvetiis 13. Canionum circa Patriam Va-
lesii. « Dilecti filij salutem etc. Exploratum satis est omnibus »
(ce. 27' -28').
31. — 1515, novembre 23. Montevarchi. — (30). Episcopo Verulano.
«Venerabilis frater salutem etc. Ex litterarum nostrarum exemplo
presentibus incluso facile cognosces res Ducis Sabaudi^ » (e, 28').
32. — 1515, dicembre 9. Firenze. — (55). Regi Christianissimo.
De Cardinalibus ei oboiam missis. « Cum permissu Altissimi »
(ce. 45'— 46).
33. — 1515, dicembre 11. Bologna. — (31). Aloisia Domina En-
golismoni, Francisci Gallorum Regis Matri. « Quemadmodum
ei, qui ubi vult spirat, placuit » (ce. 28' — 29').
34. 1516, gennaio 19. Firenze. — (32). Imperatoris Maximilianì
et Ann§ Jili§ Regis Hungari^ et Boemia Dispensatio. « Cha-
rissime in Christo fili et dileeta in Christo filia salutem etc.
Oblat? nobis nuper » (ce. 29' — 31).
Segue questa nota: « L. Cardinalis Sanctorum 4. dixi alias,
quod est maxima gratia et deberet componere cum Datario prò
magna summa: et si ipse vult donare et gratiam faeere, po-
test; et alias est faciendum per eum » (e. 31).
MINISTERO DELLA PUBBLICA ISTRUZIONE
APPENDICE AL BOLLETTINO UFFICIALE
VOLUMI STAMPATI
1. Elenco delle pubblicazioni periodiche ricevute dalle Biblioteclie pub-
bliche governative d' Italia nel 1884. Pag. xxn-316,
2. Catalogo dei Manoscritti Foscoliani (già proprietà Martelli) della Bi-
blioteca Nazionale di Firenze. Pag. xii-68.
3. Indice Geografico-Analitico dei disegni di architettura civile e militare
esistenti nella R. Galleria degli IJffizi di Firenze. Pag. xiiViii-232.
4. I Manoscritti della R. Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze.
CodTbi Palatini. Voi. I (completo), Fascicoli 1-10.
» » Voi. II, Fascicoli 1, 2, 3 e 4.
5. Inventario dei Manoscritti Italiani delle Biblioteche di Francia.
Voi. I. Manoscritti italiani della Biblioteca Nazionale di Parigi.
Pag. CLXxxii-256.
Voi. II. Appendice all'Inventario dei Manoscritti Italiani della
Biblioteca Nazionale di Parigi. Pag. viii-664.
Voi. III. Inventari dei Manoscritti Italiani delle Biblioteche di
Francia. Pag. viii-732.
6. Indice dei Giornali politici e d' altri che trattano di cose locali rice-
vuti dalla Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze. — 1° luglio
1885-30 giugno 1886. Pag. viii-84.
7. I Manoscritti della R. Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze.
Codici Panciatichiani. Voi. I, Fascicoli 1, 2 e 3.
8. I Codici Ashburnhamiani, illustrati per cura del prof. Cesare Paoli.
Voi. I, Fascicoli 1, 2, 3 e 4.
9. Indice del Mare Magnu^i di Francesco Marucelli, per cura del profes-
sore Cav. Guido Biagi. Pag. lvi-340.
10. Manoscritti di Filippo Pacini, della R. Biblioteca Nazionale Centrale
di Firenze, per cura del dott. Aurelio Bianchi. Pag. xxxvi-288.
11. Annali di G. Giolito De Ferrari da Trino in Monferrato, Stampatore
in Venezia. Voi. I, Fascicoli 1-4. Voi. II, Fascicolo 1.
12. Disegni antichi e moderni, posseduti dalla R. Galleria degli Uffizi di
Firenze. Volume unico. Fascicoli 1, 2, 3 e 4.
13. Codici corali e libri a stampa miniati della Biblioteca Nazionale di
Milano. Volume unico. — Atlante illustrativo del detto Catalogo: L. 25.
14. Catalogo delle edizioni romane di Antonio Biada Asolano ed eredi.
Volume unico, Fascicoli 1 e 2.
15. I Manoscritti della R. Biblioteca Riccardiana di Firenze. Voi. 1, fasci-
coli 1, 2, 3, 4 e 5.
16. Bibliografi^ Galileiana, 1 Voi. Pag. viii-402.
Firenie 189e. —Tip. Bencini